Zo kwam de zapatistische beweging plots in het daglicht, samen met haar charismatische leider, de onderbevelhebber Marcos. Vrijwel onmiddellijk werden ze wereldnieuws. Hun bekendheid en de wijdverspreide sympathie die ze oogstten, was te danken aan meerdere factoren. In de eerste plaats vanwege de aard van hun zaak: het opkomen voor de inheemse bevolking en de democratisering van Mexico. Maar ook de geestdrift van hun leider, zijn gave om de media en het Internet te bespelen en hun povere, eerder symbolische wapenarsenaal droegen een steentje bij. Enkele weken later begon een reeks oeverloze onderhandelingen met de Mexicaanse overheid, een proces dat vandaag nog steeds aan de gang is.

Ondertussen zijn tien jaar verstreken en die verjaardag bleef grotendeels onopgemerkt. Tevergeefs hebben we gewacht op een mediastunt, in de lijn van wat we vroeger gewoon waren van de zapatistische beweging. Is de tijd niet aangebroken om enkele vragen te stellen? Hoe zit het vandaag met de situatie van de inheemse volkeren in Chiapas? Welke resultaten heeft de zapatistische beweging bereikt? Voor de antwoorden zijn we ons licht gaan opsteken bij de Mexicaanse pers en meer bepaald bij het dagblad La Jornada en het weekblad Proceso, dat begin januari 2004 een speciaal nummer heeft gewijd aan de verjaardag. Wij reproduceren er enkele fragmenten van in het dossier dat u op onze website vindt, www.maya.be. Op de site zijn ook nog andere artikels over het zapatisme opgenomen. We zijn selectief tewerk gegaan en hebben meerdere visies van de zapatistische beweging opgevist, zonder aanspraak te maken op volledigheid: er bestaan voldoende publicaties over het onderwerp.

Terwijl we het dossier voorbereidden, kwamen drie sleutelwoorden bovendrijven die de zapatistische beweging vandaag schetsen: het stilzwijgen van diegenen die zich destijds de "stemlozen" noemden, tijd en autonomie. Drie meestertroeven die reeds vijf eeuwen lang – al sinds het begin van de kolonisatie – de weerstand kenmerken van de inheemse volkeren van Latijns-Amerika.

Het stilzwijgen van het EZLN, dat zich manifesteerde na de mars op Mexico-stad in 2001, intrigeert. "Wat niet in de kranten komt, bestaat niet voor de westerse wereld. Voor de inheemse culturen is wat in de kranten verschijnt, niet noodzakelijk de waarheid. Wij hebben een verschillende opvatting over de realiteit. Ik geloof niet dat ze het telkens moeten hebben over een denkbeeldige en zinloze dialoog. Toen ze nog praatten, heeft het land niet naar hen geluisterd." (Carlos Montemayor, Proceso, speciaal nummer, pag. 15)

In Europa zijn we gewend om te vragen naar tastbare, meetbare en vooral snelle resultaten. Daarom zien we slechts een mager resultaat als we de balans opmaken van de zapatistische beweging. Danielle Mitterrand, die in het speciale nummer van Proceso werd geïnterviewd (pag. 75), zegt "dat men geen kwantitatieve criteria mag hanteren om het belang van de beweging in te schatten. Een kwantitatieve, wetenschappelijke, sociologische of politieke balans van het zapatisme opmaken, komt neer op het opsluiten van de beweging in een kooi. Zapatisten ontsnappen altijd uit de kooi waarin men hen wil opsluiten. Hun kracht halen ze uit hun bestaan zelf. Wat betekent 10 jaar? Wat betekent een decennium tegenover de 500 jaar van verzet die achter hen ligt?"

Autonomie is een thema dat steeds terugkomt. De zelfbeschikking, niet de zelfvoorziening, is verpersoonlijkt in een dertigtal gemeenten, die zichzelf als "autonoom zapatistisch" uitriepen en de vijf regionale overheden, de Raden voor goed bestuur of "Caracoles" (letterlijk: de huisjesslakken, die doen denken aan de spiraal van het onophoudelijke komen en gaan, van het in en uit).

Achter de eis voor autonomie stelt zich de controversiële vraag over de macht. De zapatisten vormen hoogst waarschijnlijk de eerste en enige guerrillabeweging ter wereld die niet de macht opeist en die het gebruik van wapens als "absurd" bestempelt.

Dit dossier luidt een verandering in voor de Mayakrant van Miel Maya Honing. Voortaan behandelt onze driemaandelijkse nieuwsbrief een welbepaald thema, dat een band heeft met onze partners en met Maya honing. Alle artikels van de Mayakrant en complementaire artikels kunt u vinden op onze website, www.maya.be. U kan zich gratis abonneren op de Mayakrant (papieren of electronische versie): bel 016/22.91.80 of mail leuven@maya.be.

Op onze website www.maya.be vindt u een vragenlijst over de thema’s die we mogelijks zullen behandelen in onze volgende nieuwsbrieven (tot eind 2005). Stuur ons deze vragenlijst ingevuld terug: uw mening zal ons helpen bij het maken van de keuzes.