De vraag op de wereldmarkt naar ertsen, aardolie/gas en hout is sterk toegenomen, voornamelijk vanwege de versnelde economische groei in Azië.

Tussen 1999 en 2006 verhoogde de gemiddelde grondstoffenprijs van metalen met factor 3, de koperprijs verdubbelde sinds 2005 en de goudprijs verzevenvoudigde op enkele jaren.

Dankzij technologische vooruitgang en rationalisering verminderen de kosten voor exploitatie, terwijl de grondstofprijzen blijven stijgen. De mijnbouwindustrie zag bijv. haar nettowinsten groeien van 5 miljard dollar in 2002 tot 45 miljard dollar in 2006.

Ter bevordering van de export en het aantrekken van buitenlands kapitaal werden extra 'gunstige' voorwaarden gecreëerd voor bedrijven zoals vrijstelling of vermindering van belasting en verlaging van de milieunormen. Ook de Wereldbank verlaagde haar safeguards ter aanmoediging van nieuwe investeringen in de sector van de extractieve industrieën.

Hierdoor constateren we sinds midden jaren '90 een snelle uitbreiding van concessierechten voor de exploratie en exploitatie van deze natuurlijke rijkdommen.

De multinationale ondernemingen concentreren veel macht en zetten de regeringen in het Zuiden onder druk door bijv. verschillende landen tegen elkaar uit te spelen; hiermee beogen ze de royalties, andere fiscale lasten en de kosten voor bescherming van het milieu zo veel mogelijk te drukken.

Ondanks de sterk aangegroeide winstmarges, laten de bedrijven slechts geringe middelen (belastingen) achter voor lokale en nationale overheden, wat zorgt voor toenemend misnoegen en protest vanwege de bevolking. Hierdoor krijgt men een sterke aangroei van sociale conflicten in gebieden waar natuurlijke rijkdommen op grote schaal ontgonnen worden.

Exploitatie van ertsen vormt een ernstige bedreiging voor de lokale landbouw en de gezondheid van de  bevolking door bevuiling van rivierwater (grondwater), bodem en lucht. Er wordt nauwelijks rekening gehouden met de draagkracht van het milieu bij de toekenning van exploratie- en exploitatierechten. Milieu-impactstudies, indien ze uitgevoerd worden, blijven veelal in gebreke.

Jaarlijks gaan er 10,5 miljoen hectaren aan tropisch regenwoud verloren door ontbossing, waarvan ongeveer de helft primair woud. Ontbossing is zelfs gedurende de periode 2000-2005 nog met 8,5% gestegen i.v.m. de jaren 90.
Voor de periode van 1990-2005 is het verlies van tropisch regenwoud voor enkele landen het volgende:

• Indonesië: 28 miljoen hectaren of 24% van totale oppervlakte regenwoud
• Filippijnen: 3,4 miljoen hectaren, 32,2%
• DR Congo: 6,9 miljoen hectaren, 4,9%
• Brazilië: 42 miljoen hectaren, 8,1%

In de meeste landen neemt illegale exploitatie van tropische bossen een aanzienlijke omvang aan; corruptie bij lokale en nationale overheden is schering en inslag.

Lokale gemeenschappen en inheemse bevolkingsgroepen hebben geen of nauwelijks inspraak bij de beleidsbepaling rond ontginning van natuurlijke rijkdommen en de procedure voor toekenning van exploitatierechten.

Bij een rechtmatigere verdeling van de winsten ten gunste van de lokale bevolking en de globale ontwikkeling van het land, zouden de inkomsten uit de ontginning van natuurlijke rijkdommen in heel veel landen een veelvoud van de officiële ontwikkelingshulp betekenen.

Overheden en internationale civiele maatschappij nemen initiatieven

De laatste jaren zijn er heel wat initiatieven op touw gezet om deze problematiek aan te pakken en stappen vooruit te zetten voor een duurzaam gebruik van natuurlijke rijkdommen, d.w.z. ten dienste van de ontwikkelingsobjectieven van de landen in het Zuiden. De belangrijkste intergouvernementele initiatieven op dit moment zijn:

• Extractive Industries Transparency Initiative (EITI)
• Global Reporting Initiative (GRI)
• Extractive Industries Review (EIR) van de Wereldbank
• Global Compact en Corporate Social Responsability
• EU Green Paper
• OECD Guidelines for Multinational Enterprises, Guidelines van Credit Export Agencies (bijv. MIGA). 

De meerderheid van deze initiatieven zijn ontstaan en verder uitgewerkt onder druk van sociale organisaties en ngo-campagnes zoals Publish What You Pay, campagnes van Friends of the Earth, etc..De reeds uitgewerkte voorstellen en de aan gang zijnde debatten rond duurzaam beheer van natuurlijke rijkdommen binnen deze intergouvernementele instanties zullen de uitgangsbasis vormen van onze werking op dit beleidsdomein.

Nood aan striktere regelgeving en sociale controle
Sinds de jaren 90 is er belangrijke vooruitgang geboekt op het vlak van de wetgeving rond exploitatie van natuurlijke rijkdommen in landen in het Zuiden. Er blijft echter een grote kloof bestaan tussen enerzijds deze nationale regelgeving en anderzijds de wetgeving van de geëndustrialiseerde landen en internationale normen. Maar het grootste knelpunt ligt zonder meer op wat na de wetgeving komt, meer bepaald de controle op de naleving en de afdwingbaarheid van bepaalde rechten, die voortvloeien uit de wetgeving.  De nationale parlementen maar ook organisaties van de civiele maatschappij streven naar de verbetering van de regelgeving en de controle op de naleving ervan en dit zowel voor wat betreft de ecologische als de sociale en economische aspecten in het kader van een duurzaam gebruik van natuurlijke rijkdommen.

Naar een verantwoord beheer van natuurlijke rijkdommen

Om te komen tot een striktere naleving van regelgeving omtrent de ontginning van deze rijkdommen wordt op drie domeinen gewerkt:

• Capaciteit van de staat om een groter aandeel van de winsten die bekomen worden uit de exploitatie van de natuurlijke rijkdommen aan te wenden voor duurzame sociale en economische ontwikkeling, op de eerste plaats voor die regio's waar de rijkdommen ontgonnen worden;
• Respect voor de draagkracht van het milieu, met name het behoud van alle natuurelementen die deel uitmaken van een evenwichtig ecosysteem (water, flora, fauna, bodem, lucht).
• Bescherming voor de sociale, economische en culturele reproductiepatronen van de lokale bevolking; rechtstreekse betrokkenheid van de lokale bevolking bij de besluitvorming rond de exploitatievoorwaarden en compensatieprogamma's.

Om deze regelgeving op te krikken en te laten voldoen aan criteria voor een maatschappelijk en ecologisch verantwoord beheer van natuurlijke rijkdommen en om ze tegelijkertijd afdwingbaar te maken, kunnen we Belgische en internationale beleidsmakers via de volgende hefbomen aansporen een beter beleid te ontwikkelen:

• Striktere safeguards van de internationale financiële instellingen op vlak van mijnbouw, petroleumontginning en bosbouw. Onder druk van de machtige multinationale ondernemingen is men de laatste jaren enkele goed uitgewerkte voorzorgsmaatregelen aan het terugschroeven.
• Aanscherpen van de regels voor investeringen in deze sector binnen de Europese handelsakkoorden. De grote handelsakkoorden die Europa met regio's in het Zuiden afsluit, bevatten immers ook regels rond investeringen. Ook dit zijn hefbomen waarop we vat hebben voor beleidsverandering.
• Bindende regelgeving op vlak van kredietgaranties vanwege regeringen in het Noorden. De grote bedrijven kunnen enkel aan de slag als overheden hun leningen indekken met staatsgaranties. Voor België gebeurt dit via Delcredere. De wetgeving rond deze kredietgaranties moet veel striktere normen opleggen.
• Aanscherping van OESO-regelgeving rond MNO's. De bestaande richtlijnen zijn te zwak, en de eigen ervaring met het mediatiemechanisme (het Nationaal Contactpunt van de OESO, dat door een coalitie met 11.11.11 werd gebruikt rond de mijnbouw in DRCongo) functioneert verre van bevredigend.
• Steun vanuit België aan internationale campagnes rond bepaalde bedrijven. De aangroeiende protesten uit de civiele maatschappij wereldwijd spitsen zich toe rond heel specifieke cases. Het is belangrijk dat 11.11.11 vanuit Brussel deze campagnes mee zichtbaarheid geeft.