Rwandese vrouwen bouwen land weer op

• Onderstaand artikel werd overgenomen uit Visie (nr. 29), het ledenblad van ACV

Ruim 16 jaar na de genocide (volkerenmoord van 1994, ph) werkt Rwanda traag maar gestaag aan de heropbouw van het land. "Vrouwen spelen daarbij een centrale rol", zegt Suzanne Ruboneka, directrice van Pro-Femmes, een koepel van Rwandese vrouwenorganisaties. "Het Rwandese parlement telt 56 % vrouwen, het hoogste aantal in de wereld, en heeft ook een vrouwelijke voorzitter."

Bijna 1 miljoen mensen kwamen om het leven tijdens de genocide. Extremistische hutu slachtten tutsi, de andere bevolkingsgroep en gematigde hutu massaal af. Is de genocide ondertussen verwerkt? "Op zijn minst wordt daar hard aan gewerkt en hebben we grote stappen vooruit gezet. De situatie van vrouwen is er drastisch op vooruit gegaan. Na de genocide waren veel mannen omgekomen, gevlucht of zaten ze in de gevangenis. Daardoor kregen vrouwen een grote verantwoordelijkheid in de heropbouw van het land."

Gelijkheid tussen mannen en vrouwen
Als vrouwen zo'n belangrijke rol te spelen hebben, moeten ze ook meer rechten krijgen. "Gelijkheid tussen mannen en vrouwen is nu wettelijk gegarandeerd. Vrouwen kunnen bijvoorbeeld erven van hun ouders, echtgenoot of kinderen. Vroeger was dat onmogelijk. Wanneer hun echtgenoot overleed, kwamen vrouwen vaak simpelweg op straat terecht. En vrouwen wegen op de politieke besluitvorming, gezien het grote aantal vrouwelijke verkozenen. Ook dat heeft een grote invloed gehad."

De genocide heeft het land gedrenkt in bloed. Er waren niet alleen miljoenen slachtoffers (doden, gewonden, verminkten, verkrachte vrouwen), maar ook honderdduizenden daders. "De gacaca-rechtbanken (volksrechtbanken, ph) hebben die berecht. Dat gebeurde in samenspraak met de lokale bevolking. Wij hebben erop gehamerd dat ook vrouwen daar hun stem in kregen. Zij zijn vaak de enige overlevenden, de enige getuigen. Verkrachting werd vroeger nauwelijks ernstig genomen. Daders kregen maximaal 6 maand gevangenisstraf." Nu zijn de straffen aanzienlijk verzwaard. Bovendien hebben vrouwen recht op gratis medische consultatie als ze slachtoffer zijn van geweld.

Armoede
Ondertussen hebben heel wat daders van de genocide hun straf uitgezeten. "Dat bracht ons bij een nieuwe moeilijke fase. Die daders gingen terug in hun vroegere huizen wonen, vaak vlak naast hun slachtoffers. De overheid vroeg ons om mee te werken aan een integratieprogramma. We hebben gezocht naar wat deze mensen met elkaar verbond. Welke problemen hebben ze met elkaar gemeen? Armoede kwam al snel naar boven. Ze waren ook bang. De daders voor wraak, de slachtoffers voor nieuw geweld."

Pro-Femmes en andere organisaties hebben toen een programma van microkredieten opgestart in vier verschillende regio's, als pilootproject. "Zodat mensen samen een klein landbouwbedrijf of een zelfstandige activiteit kunnen opstarten. Ze mochten zelf beslissen met wie ze zouden samenwerken. De financiële middelen beheren ze ook collectief. Het was opvallend hoe mensen, slachtoffers, liever met hun buren samenwerkten, ook al waren dat voormalige daders, dan met andere slachtoffers die verderop wonen. Zo was de sociale controle groter en hadden ze beter zicht op hoe iedereen met de middelen omging."

Schuld bekennen, verzoening en vergiffenis
Toch kan het niet vanzelfsprekend zijn, na dergelijke gruwelijke gebeurtenissen. "Verzoening is cruciaal. En voor verzoening heb je vergiffenis nodig. Vooraleer je kunt vergeven moeten daders openlijk schuld bekennen en om vergeving vragen. Ons volk gaat nog altijd gebukt onder een collectief trauma. De slachtoffers in de eerste plaats, maar ook de daders worstelen met wat toen gebeurd is. Ze beseffen dat ze toen gemanipuleerd zijn door mensen die veilig in hun bewaakte huis bleven of gewoon naar Europa vluchtten en daar in luxe leven. Ook zij dragen een trauma, het besef welke gruwelijke misdaden ze begaan hebben. Schuld bekennen - niet alleen tegenover de rechtbank maar ook rechtstreeks tegenover de slachtoffers - is noodzakelijk om alles te kunnen verwerken. Zo helpen we slachtoffers en daders vooruit."

Peter Heirman