De financiële transactietaks: van de catacomben naar de Olympus?

Midden van de jaren 90 plaatsten de ngo's de 'Tobintaks' (een belasting op munttransacties) voor het eerst schuchter op hun eisenlijstje. Ze werden toen door vriend en vijand (beleefd) uitgelachen. In de aanloop naar de EU-top eind deze maand heeft Duits kanselier Merkel zich publiek uitgesproken voor een financiële transactietaks (FTT) in de Eurozone. In november ging Bill Gates voor een FTT pleiten bij de G-20. Hoe is dit voorstel zo hoog kunnen klimmen op de politieke agenda, ondanks vaak erg militante tegenstand vanuit ministeries, internationale instellingen en de financiële privé-sector zelf?

11.11.11 geeft een blik op de geschiedenis van de taks en de standpunten die in de loop van de tijd werden ingenomen.


1972

De eerste die het idee voor een taks op munttransacties opperde was de grote Britse econoom Keynes. Maar het was toch de de Amerikaanse econoom en nobelprijswinnaar James Tobin die de taks als voorstel lanceerde. Als economisch adviseur van president Kennedy geloofde hij dat regeringen moesten tussenkomen in de economie om ze te stabiliseren en recessies te voorkomen.

Hij deed zijn voorstel voor een taks op financiële wisseltransacties, naar aanleiding van het loslaten van de goud-dollar standard. De taks op monetaire transacties (CTT: currency transaction tax) werd zo bekend als de Tobintaks. Die was bedoeld om de, volgens hem, niet-productieve speculaties op de wisselmarkten tegen te gaan. Hij suggereerde ook dat de opbrengsten van de taks zouden kunnen gebruikt worden om projecten te financieren ten voordele van de Derde Wereld of om de Verenigde Naties te ondersteunen.



1996

De eerste keer dat de Tobintaks opduikt in de Belgische politiek is in 1996 in een toespraak van toenmalig minister voor werk_aan_de_wereldOntwikkelingssamenwerking Moreels op de United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD) van de Verenigde Naties in Midrand, Zuid-Afrika.

In zijn slotparagraaf vroeg Moreels zich af of men samen met nobelprijswinnaar Tobin, niet moest denken aan het instellen van een belasting op munttransacties. Toen hadden we het slechts over een heel beperkte belasting op munttransacties. Moreels werd daarvoor bijna gewurgd door de vertegenwoordigers van Duitsand en Groot-Britannië.


Niet toevallig voeren 11.11.11, andere ngo's en vakbonden op dat moment een grote gemeenschappelijke camapagne 'Werk aan de wereld'. Daarin is de Tobintaks één van de voornaamste politieke eisen. Er komt weinig of geen politieke respons.


1998

tobinlogo_450_x_450_-2Met de diepe financiële Aziatische crisis in het achterhoofd richten een aantal persorganen, vakbonden en verenigingen in Frankrijk een netwerk op voor een taks op financiële transacties en voor het hulp aan de civiele maatschappij, ATTAC, van het Franse 'Association pour la Taxation des Transactions pour l'Aide aux Citoyens').

Enkele maanden later gaat ATTAC internationaal.Ook in België wordt een netwerk opgericht. 


Het is dus de tweede keer dat de Tobintaks en de financiële transactietaks (FTT, de CTT is een vorm van FTT) terrein winnen na een financiële crisis. En het zal niet de laatste keer zijn.




1999

Dankzij de ATTAC-beweging begint de FTT internationaal stilaan aan een revival. Ook in België groeit een uitstekend samenwerkingsverband tussen ATTAC en ngo's, waaronder 11.11.11, Broederlijk Delen en een groep bevriende parlementairen (met vooral Dirk Vander Maelen en Leen Laenens ). Gezamenlijk werken ze aan een ijzersterke inhoudelijke argumentering voor de CTT, publieke campagnes, politieke samenwerking en internationale netwerking. 11.11.11 speelt een voortrekkersrol in het debat.


super_sprite



2000

Een commissie van de senaat organiseert een reeks hearings rond de belasting. Voorzitter van die commissie, Paul De Grauwe is geen voorstander van de taks. Iedereen denkt echter dat de tegenstanders (mensen van de bank for international settlements, enz.) van de taks in de hearings snel komaf zullen maken met het pleidooi van de voorstanders. Dat is een zware onderschatting van onze krachtige argumenten.

Op basis van de analyses van de Duitse prof. Bernd Spahn, de Canadese onderzoeker Rodney Smith, en van de juridische argumentatie van VUB-prof Lieven Denys werd de technische haalbaarheid eigenlijk toen al bewezen (cfr. de ngo-'handleiding voor het lezen van het advies van de hoge raad voor financiën).

Toch bleef men nadien in rapporten van de Europese Commissie en andere instellingen die haalbaarhed nog vaak betwisten, meestal op basis van vroeger al weerlegde argumenten.


2001

In de periode van het Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie voert 11.11.11 een grootscheepse publieke campagne rond de Tobintaks: 'radiKaal voor de Tobin'. Militanten, maar ook enkele bekende Vlamingen zoals Gents burgemeester Beke laten zich kaal scheren om hun steun aan de taks duidelijk te maken.
Noch premier Verhofstadt noch minister van Financiën Reynders zijn voorstander van de taks. Maar Reynders maakt een inschattingsfout. Onder druk van de acties zet hij de taks op de agenda van de informele Ecofin, in de hoop dat de lidstaten het voorstel meteen zouden afkraken en zo geen kans zou krijgen in de officiële Ecofin.
Maar onze actie steekt een stok in de wielen. 11.11.11 vraagt aan ATTAC Frankrijk om premier Jospin ervan te overtuigen zich voor de taks uit te spreken. Dat lukt en Jospin verklaart zich voorstander van de taks. De Duitse bondskanselier moet volgen, en noemt de taks 'een ernstig en te bespreken voorstel'. Daarmee is de taks meteen wel rijp voor de officiële Ecofin.kaalscheren4

11.11.11_kaalkoppen












2004
Dankzij de goede samenwerking van de ngo's die de taks onder de aandacht houden met tal van acties komt er in 2004 een wet in België. Die zegt dat er tobin2een belasting op munttransacties zal worden ingesteld als er een akkoord daarover komt op niveau van de Eurozone. België is daarmee totnutoe nog steeds het enige Europese land dat een wet heeft over de invoering van een CTT. Tot 2009 laat de Belgische regering zich echter nooit betrappen op steun aan de wet van 2004.
Minister Reynders vraagt om een advies over de nieuwe wet van de Europese Centrale Bank. Die schrijft een negatieve beoordeling, maar komt niet opdagen wanneer het parlement de ECB vraagt om haar standpunt te komen toelichten
Datzelfde jaar nog komt er een keerpunt, in de aanloop naar de Millenniumdoelentop van de VN van 2005. Vooral op initiatief van Frankrijk, maar in nauwe samenwerking met onder andere Brazilië wordt een initiatief gelanceerd voor de strijd tegen de armoede en honger. Een belangrijk onderdeel daarvan is het rapport 'Landau' over innoverende financiering. Daarin staat een stevig pleidooi voor een belasting op munttransacties.

2005
Op de VN-top komt de taks niet uit de verf. Maar in februari roept de Franse president Chirac een grootse conferentie bijeen in Parijs, waar de 'leading group on innovative financing' wordt opgericht, een half-officiële mix van regeringen, internationale instellingen en ngo's. Deze 'leading group' zal een belangrijke rol spelen in het politiek opwarmen van de taks.
Op de conferentie wordt de taks frontaal aangevallen door een vertegenwoordigster van het IMF. Al haar argumenten worden heel nuchter van tafel geveegd door een vertegenwoordiger van de Braziliaanse regering. Brazilië had toen al een soortgelijke belasting en hij wist dus goed waarover hij spreekt. Ook de pleidooien van anderen voor de taks, zoals Avinash Persaud (Intelligence Capital), Sony Kapoor die in een vorig leven nog als financieel trader had gewerkt maken in dit publiek met heel wat ministers, hoofden van ontwikkelingsadminstraties (ook Martine van Doren, toen dienstdoend hoofd van DGOS) veel indruk.
Op internationale conferenties - maar nog altijd buiten de officiële onderhandelingen - krijgt de taks steeds meer steun. De Europese Commissie is vaak verplicht om de taks samen met andere financieringsvoorstellen) te 'onderzoeken', maar komt steevast tot de conclusie dat de taks eigenlijk niet wenselijk (en eigenlijk ook niet haalbaar) is en dat andere voorstellen beter zijn.

2008
Na (of dankzij) de wereldwijde financiële crisis van 2008 komt er eindelijk steeds meer openlijke steun voor de financiële transactietaks. Frankrijk blijft een belangrijke medestander: minster van Buitenlandse Zaken Kouchner doet in 2009 op een vergadering van de 'leading group' een oproep om een belasting op munttransacties in te stellen. robinhoodtinekedhaese2Hij verrast daarmee zelfs zijn eigen minister van Financiën, Christine Lagarde, die nu baas is van het IMF. Zij reageert zeer terughoudend, maar kan Kouchner toch ook niet helemaal terugfluiten.

2009
In oktober is er een vergadering van een ministeriële werkgroep van de 'leading group' die zich voorneemt om concrete voorstellen rond innoverende financiering en belasting uit te werken. In de expertengroep zit onder andere Lieven Denys, één van de auteurs van de Belgische wet van 2004.
Daar sluit toenmalig minister voor Buitenlandse Betrekkingen Yves Leterme openlijk aan bij de voorstanders van de taks. Vanaf dan is de Belgische regering in eigen land, Europees en internationaal een actief pleitbezorger voor de taks. Die bereikt een hoogtepunt tijdens het Europees voorzitterschap van Leterme op de VN-top over de Millenniumdoelstellingen in 2010 in New York.
Ook Charles Michel verdedigt de taks openlijk op Europese vergaderingen tijdens het Belgisch voorzitterschap. Zelfs Didier Reynders draait zijn kar en verklaart meermaals dat de EU zelf initiatief moet nemen als er geen internationaal akkoord over de taks komt.
Het IMF krijgt van de G-20 opdracht om voorstellen te onderzeken om de financiële sector te belasten. Het IMF consulteert heel wat mensen (ook ngo's in Brussel zoals 11.11.11). Het Muntfonds (toen met Dominique Straus Kahn die géén voorstander was) komt uiteindelijk tot de conclusie dat andere vormen van belasting beter aagepast zijn. En passant geven ze wel aan dat een FTT technisch haalbaar is, en niet schadelijk.

2011
5453394320_127c938835_bDe Europese Commissie maakt een concreet voorstel over aan de Europese Raad. Vooral door de Franse presideny Sarkozy komt de FTT op de agenda van de G20. Bill Gates stelt daar een rapport voor over financieringsvoorstellen (met vooral de FTT), en zegt dat de taks mogelijk en wenselijk is. Sarkozy laat weten dat op de G20 president Obama 'open stond voor het idee' al is daar voorlopig erg weinig van te merken in de standpunten en initiateven van de VS. Met de presidentsverkiezingen in het vooruitzicht verwachten we ook geen spectaculaire koerswijzigingen).. Noorwegen belooft dat het meedoet met een Europese FTT en dat het een deel van de opbrengsten zal gebruiken voor ontwikkeling en de strijd tegen de klimaatverandering. Ook Merkel en Sarkozy blijven zeggen dat een deel van de FTT moet gaan naar de strijd tegen armoede en klimaatverandering.
Op de klimaattop in Durban in december 2011 betuigt Kofi Anan zijn steun aan de financiële transactietaks.
Door het veto van Engeland en de tegenstand van landen zoals Zweden komt de Europese top eind vorig jaar toch niet tot een akkoord.

2012
Ook in het begin van 2012 blijven de standpunten binnen de EU verdeeld. Duitsland en Frankrijk blijven sterk voor, en gaan seeds meer in de richting van een voorstel op niveau van de Eurozone. België, Oostenrijk en ook wel Luxemburg zijn stabiele medestanders. Andere landen zoals Italië en Spanje, allebei met een nieuwe eerste minister spreken zich uit ten gunste van de taks, maar hun pro komt er toch vooral onder sarkoziaanse druk, en hun standpunt is wankel. Ierland is in principe niet tegen een taks, maar wil er geen als dat zijn concurrentiepositie tegenover de Londense city verzwakt. Nederland heeft zich eind 2011 met veel tegenzin uitgesproken voor de taks, maar is daar sindsdien alweer op teruggekomen. Tsjechië is tegen, Griekenland is voor, Letland is tegen, Litauwen is voor. En zo kan je nog wel een tijdje doorgaan Maar je kan wel verwachten dat het 'klein grut' toch volgt als de grote landen het zouden eensgeraken.
Belangrijke 'rendez- vous zijn nu de vergadering van de financieministers van de Eurozone op 23 janurai, de Ecofin van 24 januari en de EU-top van 29 januari.


Rudy De Meyer,11.11.11

Steeds meer grote namen outen zich als voorstander:
  • professoren en topeconomen Stiglitz (nobelprijs) / Krugman/ Sachs/ Rodrik/
  • topmensen van de 'financiële autoriteiten' vergelijkbaar met onze bankcommissie) van grote landen (Turner van Groot Britannië, Jouyet van Frankrijk).
  • bonzen uit de financiële sector: Georges Soros, Warren Buffet, de baas van het Winton hedge fund, enz.
  • Europees commissievoorzitter Barroso
  • het Vaticaan (op vraag van een aantal christelijke ngo's na een internationale strategevergadering)
  • Bill Gates
  • regeringsleiders van enkele grote landen:
  • enkele Bric-landen: Argentinië/ India/ Brazilië (de BRICS waren voordien zeer sceptisch waren omdat ze dachten dat het een trucje was om hen mee te laten betalen voor 'ónze' crisis)
  • Gordon Brown (UK), Leterme, Oostenrijk, enz
  • Sarkozy (Frankrijk), Merkel (Duitsland)

Ook is er nog steeds tegenstand:

  • De belangrijkste zijn de VS en de UK (maar ook Zweden, en af en toe Nederland)
  • de financiële sector:
  • John Mayor (ex-premier van de UK) noemt de FTT 'a heat seeking missile aimed at the heart of the city'
  • Ernst & Young beweerde begin januari dat een FTT de EU 116 miljard euro kan kosten. De auteur is de PR-persoon van EMEIA financial services tax . met grote klanten in 'banking and capital markets, insurance and asset management

Opvallend is dat grote banken en andere actoren liever (en ze werken daarvoor ook concrete systemen uit) regeringen cash een soor tforfait betalen dan terecht te komen in een echt belastingssysteem dat ook zou leiden tot inventarisatie van kapitaal en kapitaalbewegingen.

11.11.11 DOOR:

Deel dit artikel