Wat betekent de Brexit voor 11.11.11?

brexit uk leaving

Op donderdag 23 juni gebeurde wat bijna niemand mogelijk achtte: het Verenigd Koninkrijk (VK) besliste om zich af te scheuren van de Europese Unie. De Brexit was een feit. De impact van deze beslissing is voer voor veel discussie en vooral speculatie. In de nasleep van het referendum hebben media en politici het vooral over de impact op de financiële markten. Maar de EU is meer dan een eengemaakte markt. De Brexit zal zich dus op nog andere vlakken laten gelden.

Ook voor duurzame ontwikkeling zal de impact voelbaar zijn, al is het is onmogelijk om te voorspellen hoe precies. In ieder geval, zolang het exitverdrag tussen het VK en de andere leden van de EU niet is getekend én geratificeerd blijft het VK in theorie gewoon deel uitmaken van de EU en zal het in de Europese Raad, de Raad, de Commissie en het Europees Parlement gewoon mee blijven beslissen (behalve over de Brexit zelf).

In de praktijk echter zal het politieke landschap veranderen en de invloed van het VK binnen de EU verzwakken. Bovendien kan het nog wel even duren voor het exitverdrag van kracht wordt, want de onderhandelingen over de boedelscheiding en de ratificatie kunnen jaren aanslepen.

De onzekerheid en verwarring die het referendum heeft veroorzaakt lijkt de Unie vandaag te kunnen missen als kiespijn. Toch kan de uitslag, en vooral de leave-stem van achtergestelde groepen, de Europese Unie wakker schudden. Hij kan de lidstaten aan het denken zetten over hoe de EU meer zou kunnen betekenen voor sociaal welzijn en een betere leefomgeving voor iedereen, in plaats van het Europese project zoals het Britse establishment vooral te zien als één grote, vrije markt en op de rem te gaan staan bij pogingen voor een meer sociaal en duurzaam Europa. In die zin kan de Brexit, als het al zover komt, ook een kans betekenen voor Europa.

Ontwikkelingsbeleid

Het VK verdedigt de norm dat 0,7% van het bruto nationaal inkomen naar ontwikkelingssamenwerking moet gaan en behaalt dit percentage ook. Daarmee komt het de internationale belofte om dit te halen tegen 2015 na. Er zijn slechts vier andere Europese landen die de 0,7%-norm halen.

Maar zal deze norm overeind blijven in het VK? Op het eerste zicht ziet het er niet zo goed uit. Het leave-kamp staat immers even vijandig t.o.v. hulp als t.o.v. de EU. Anderzijds zal de regering die het VK uit Europa leidt misschien juist willen bewijzen dat ze de wereld de rug niet toekeert. Bovendien vertoont het Britse parlement momenteel een grote steun voor de 0,7%-norm. Afwachten dus.

De Britten hebben binnen de EU leiderschap getoond voor verschillende thema's, gaande van voedselzekerheid tot vrouwenrechten.

Het VK weegt niet alleen financieel, maar ook politiek op het Europese ontwikkelingsbeleid. Het Britse ontwikkelingsagentschap DFID heeft een stevige reputatie. De Britten hebben binnen de EU leiderschap getoond voor verschillende thema's, gaande van voedselzekerheid tot vrouwenrechten. Hoewel de Brexit een verarming zou zijn, hopen we dat DFID deze internationale politieke rol ook in de toekomst zal blijven spelen.

Toch loopt 11.11.11 niet warm voor alles wat van over zee komt waaien. De hele value for money-politiek waar ook onze minister voor Ontwikkelingssamenwerking oren naar heeft, leidt er vaak toe dat kortetermijninvesteringen met zichtbare resultaten voorrang krijgen op minder eenduidige langetermijninvesteringen. Bij capaciteitsversterking van staten, bijvoorbeeld, is niet altijd duidelijk wat juist de impact op ontwikkeling is. Of de uitstap van de Britten zal betekenen dat de EU qua ontwikkelingsbeleid andere accenten zal leggen, valt te bekijken.

Griet Ysewyn
Beleidsmedewerker Ontwikkelingsbeleid

 

Klimaat

Net als bij andere onderwerpen is het duidelijk dat de Brexit een impact zal hebben op het Europees en internationaal klimaatbeleid, maar blijft het raden naar de mate waarin deze impact zich zal manifesteren. Zeker is dat het VK binnen de EU vaak een progressieve stem laat horen op het vlak van klimaatbeleid. Onlangs nog – na het referendum – besloot de Britse regering om tegen 2032 de uitstoot te verminderen met 57%. Dat is meer dan de Europese doelstelling om de uitstoot met 40% te verminderen tegen 2030.

Door de Brexit zal de stem van conservatieve landen binnen Europa zwaarder doorwegen en zal onzekerheid heersen binnen de EU. Dit op een moment dat klimaat belangrijker is dan ooit

Door de Brexit zal de stem van conservatieve landen binnen Europa zwaarder doorwegen en zal onzekerheid heersen binnen de EU. Dit op een moment dat klimaat belangrijker is dan ooit: het Akkoord van Parijs vraagt ratificatie en implementatie. Belangrijke initiatieven, zoals de hervorming van de Europese emissiehandel, de verdeling van de 2030-doelstellingen en de Energie-Unie, staan op de agenda. Deze belangrijke dossiers zullen ongetwijfeld vertraging oplopen.

Daarnaast zal de opvolger van de Britse premier Cameron waarschijnlijk uit het leave-kamp komen, waar heel wat klimaatsceptische politici en kiezers te vinden zijn. Zo zei de conservatieve Boris Johnson in 2013 nog dat hij het gevoel had dat we eerder op een mini-ijstijd afgaan dan het omgekeerde, omdat het al enkele winters zwaar had gesneeuwd. Een machtswissel in het VK kan dus zowel op nationaal als internationaal niveau een negatieve impact hebben op de klimaatambitie.

Volgens het internationale nieuwsagentschap IPS verwachten economen bovendien na de Brexit een daling van de CO2-prijs binnen het Europese emissiehandelsysteem. Die is nu al bijzonder laag, en een verdere daling zal het enorm goedkoop maken om te blijven uitstoten. Dit zal de efficiëntie van het systeem verder tenietdoen.

Ook op het internationale niveau kan de Brexit zijn sporen nalaten. In het pas getekende Akkoord van Parijs treedt de EU op als één actor. Het VK tekende het akkoord weliswaar ook afzonderlijk, dus op dat vlak verandert er niets. Maar de (voorlopig) 28 lidstaten hebben wel samen één plan ingediend, en dat moet nu verdeeld worden onder de lidstaten. Zal het VK meedoen aan dit plan of een eigen plan (moeten) indienen? Alles hangt af van hoe snel de Brexit zal plaatsvinden. In ieder geval kan de Brexit de ratificatie door de EU van het Akkoord aanzienlijk vertragen.

Lien Vandamme
Beleidsmedewerker Klimaat

 

Migratie

Eén van de grote pijlers van de Brexitcampagne was het 'terugwinnen van de controle over de eigen grenzen' om de migratie naar het VK in te perken. De beelden van grote aantallen vluchtelingen op weg door de Balkan werden handig uitgespeeld. Nochtans is het VK geen lid van de Schengenzone en heeft het, mede door zijn geografische ligging, slechts een fractie van het aantal asielzoekers dat in Europa toekwam opgenomen.

Vooral EU-migranten in het VK en migranten uit het VK in de EU zullen de gevolgen dragen. Het vluchtelingenkamp in Calais en de migratieroute tussen Frankrijk en het VK zullen waarschijnlijk een politieke twistappel worden. Op Europees niveau wordt de Brexit begrepen als een duidelijk signaal voor een strenger migratiebeleid.

Hoe dan ook zou een Brexit gevolgen hebben voor het migratiebeleid in het VK:

  • EU-migranten in het VK en migranten uit het VK in de EU zullen de meest directe gevolgen ondervinden. De zowat 3 miljoen EU-migranten die vandaag in het VK werken, kunnen allicht blijven. Maar zullen zij nog familieleden kunnen laten overkomen? Het VK zal waarschijnlijk een nieuw migratiebeleid ontwerpen. Met visarestricties e.d. kan het wonen en werken in het land moeilijker maken voor EU-burgers.
  • Vluchtelingen zullen een beperktere impact ondervinden. Het VK participeert immers nu al niet aan een groot deel van het Europese asiel- en migratiebeleid. Het doet bv. niet mee aan het Europese spreidingsplan en hervestigt Syrische vluchtelingen niet in het kader van de EU-Turkije deal, maar in een direct engagement tegenover het VN-Vluchtelingenagentschap UNHCR. Een uitzondering is de Dublin Regulation. Die laat het VK toe om asielzoekers terug te sturen naar de EU-lidstaat waar ze zich het eerst registreerden. De vraag is of deze regelgeving zal standhouden, want sommige lidstaten willen de terugkeer uit het VK niet langer aanvaarden.
  • Het vluchtelingenkamp in Calais en de migratieroute tussen Frankrijk en het VK zullen waarschijnlijk een politieke twistappel worden tussen het VK en Frankrijk. Hoewel het gaat om bilaterale akkoorden tussen beide landen kan een EU-uitstap van het VK wel degelijk gevolgen hebben. Verschillende Franse politici gaven aan dat het akkoord politiek onhoudbaar is bij een Brexit. Lees: ze willen niet langer inspanningen leveren om de migranten in Frankrijk te houden.

Maar de grootste gevolgen zullen zich aftekenen in het politieke landschap:

  • Op Europees niveau wordt de Brexit begrepen als een duidelijk signaal voor een strenger migratiebeleid. De EU staat onder druk van eurosceptische partijen om strenge maatregelen te nemen aan de buitengrenzen om verdere exits te vermijden. Geen wonder dat op de Brexittop van de Europese Raad op 28 juni ook het plan Migration Compact goedgekeurd werd, ondanks fel protest van internationale ngo’s en organisaties.
  • Het VK blijft gebonden aan internationale afspraken zoals het Vluchtelingenverdrag en zal dat waarschijnlijk blijven. Toch gaan binnen de conservatieve partij stemmen op om uit de Conventie van Genève te stappen.

Flor Didden
Beleidsmedewerker Migratie

 

Rechtvaardige fiscaliteit en de Financiële Transactietaks

Als reactie op het BEPS-plan (plan van de OESO ter bestrijding van belastingontwijking en -ontduiking) kondigde het VK al aan de tarieven in de vennootschapsbelasting te verlagen en het land aantrekkelijker te maken voor investeerders.

Als het VK niet meer gebonden is aan Europese regels kan de fiscale 'race to the bottom' groter worden. De kans bestaat dat het VK zich ontpopt tot nieuw belastingparadijs.
Voor Europa zou de Brexit een boost kunnen betekenen voor de Financiële Transactietaks en een sterkere regulering van de financiële sector.

Als gevolg van de Brexit zal het VK niet meer gebonden zijn aan de Europese fiscale spelregels of aan de Europese regels inzake staatssteun. Op basis van die regels heeft de EU bijvoorbeeld België veroordeeld omdat het gunstige deals sloot met multinationals (zoals AB Inbev) voor hun belastingfactuur (de zogenaamde 'rulings'). Ook Nederland kreeg onlangs een veroordeling voor bijzonder gunstige belastingafspraken met bepaalde bedrijven.

Als het VK niet meer gebonden is aan die regels kan de fiscale 'race to the bottom' (fiscale concurrentie) groter worden. De kans bestaat dat het VK - en vooral de Londense City - zich ontpopt tot nieuw belastingparadijs. Ondertussen werkt de EU aan een lijst van belastingparadijzen in landen buiten de EU. Daar is dan ook het VK bij. Zullen de Britse kroondomeinen ook (Man, Jersey, Geurnsey ...) onder schot komen?

Ook voor de geplande Financiële Transactietaks (FTT) kan de Brexit gevolgen hebben. Het felste protest tegen de FTT en een sterkere regulering van de financiële sector in het algemeen kwam altijd vanuit het VK en de Londense City. Zo diende het VK een klacht in tegen de 'versterkte samenwerking' van toen nog 11 lidstaten voor de invoering van de FTT omdat dit de Britse belangen zou schaden. Het Europese Hof van Justitie volgde de redenering van de Britten niet. De Brexit zou dus een boost kunnen betekenen voor de FTT en een sterkere regulering van de financiële sector in het algemeen.

Jan Van de Poel
Diensthoofd Beleidsdienst

 

Handel

Het VK erft alle internationale akkoorden die de EU heeft afgesloten terwijl het VK lid was van de EU. Zo zal het VK bijvoorbeeld het EPA-akkoord met de Caraïben verder uitvoeren volgens het zgn. 'pacta sunt servanda' of 'afspraken moeten worden nagekomen'. Alle 28 landen van de EU zijn ook afzonderlijk lid van de WTO maar het is de Commissie die binnen de WTO onderhandelt voor de EU. Het VK blijft lid van de WTO en zal dus na de Brexit apart mee onderhandelen.

Tot het exitverdrag volledig van kracht is, blijft het VK volwaardig lid van de EU en het beslist daarom nog mee over de ondertekening en ratificatie van alle akkoorden waarvan de onderhandelingen zijn afgerond. Dat is het geval voor de akkoorden met Vietnam en Singapore en de drie EPA’s met West-, Oost- en Zuidelijk Afrika, maar ook voor CETA, het handelsakkoord met Canada. Als het VK CETA of een ander akkoord ratificeert voor het exitverdrag van kracht is, dan blijven die akkoorden gelden.

Wellicht zal het VK verduidelijkende protocollen moeten onderhandelen met elk van de landen met wie het via de EU een internationaal verdrag erft. De internationale verdragen van de EU brengen steevast een hele rist werkgroepen en instellingen met zich mee waarin de Europese Commissie zetelt. Dit zal dus overal moeten worden bekeken.

Blijft ook nog het probleem van het vrije verkeer van goederen, diensten en betalingen binnen de EU. Zullen goederen die op basis van geërfde verdragen in het VK toekomen nog vrij kunnen circuleren tussen het VK en de EU27?

Brexit en TTIP tegelijk onderhandelen zou wel eens van het goede teveel kunnen zijn

Deze vraag stelt zich ook voor de nog lopende handelsonderhandelingen. Vooral voor het TTIP-akkoord met de VS, het meest belangrijke, meest uitgebreide en meest complexe akkoord, wordt dit een zeer ingewikkelde oefening.

De VS zullen vooraf willen weten hoe het zit met de vrije circulatie tussen de VS, de EU27 en het VK na de Brexit, hoe de regelgevende samenwerking en convergentie zal verlopen en hoe de gemeenschappelijke TTIP-instellingen zullen functioneren. Het antwoord daarop kan maar gegeven worden naarmate het exitverdrag vordert.

Brexit en TTIP tegelijk onderhandelen zou wel eens van het goede teveel kunnen zijn. De Brexit eerst onderhandelen zal TTIP voor lange tijd uitstellen. TTIP eerst onderhandelen stelt de Brexit uit. Er gaan stemmen op om TTIP te versnellen, maar dat kan alleen maar leiden tot risicovolle onzorgvuldigheid. De StopTTIP campagne is hier zeker niet voor te vinden.

Als TTIP niet is afgesloten en geratificeerd door het VK voor het de EU verlaat, dan zal het VK een eigen TTIP moeten onderhandelen, en dus - zoals Obama aankondigde - in de rij moeten gaan staan. Maar dat zal wellicht niet achteraan zijn, zoals Obama zei om de EU en de remain-campagne te steunen, maar eerder vooraan.

Het Brexit-probleem stelt zich uiteraard ook, zij het misschien minder complex en urgent, voor alle lopende handelsbesprekingen: EU-Tunesië, EU-Mexico, EU-Filipijnen, EU-Japan, EU-Mercosur enz. Deze landen zullen vooraf willen weten wat deze akkoorden nog waard zullen zijn.

Ten slotte zijn er nog een aantal onderhandelingen die op de lange baan zijn geschoven maar waarop de Brexit toch wel een bijzondere impact zal hebben, namelijk de EPA-onderhandelingen. Een aantal voormalige Britse koloniën, zoals Malawi, Zambia en Soedan, hebben de EPA’s on hold gezet. Zonder het VK zijn zij wellicht helemaal niet meer geïnteresseerd.

Andere ACP-landen hebben wel een EPA over de handel in goederen afgesloten, maar niet over diensten, investeringen, overheidsaanbestedingen, intellectuele eigendomsrechten enz. Zullen zij nog geïnteresseerd zijn na de Brexit? Misschien ontstaat er wel competitie tussen de EU en het VK, waarbij de laatste bij de Commonwealth-landen een voetje voor heeft.

Bovendien, maar dat gaat niet zozeer over handel, komt het algemene samenwerkingsakkoord tussen de EU en de ACP-landen, het Cotonou Akkoord, te vervallen in 2020. In 2018 beginnen de onderhandelingen voor een opvolgingsakkoord. Het VK was voorstander voor een verderzetting van de traditionele EU-ACP-relaties. Zonder het VK wordt de steun daarvoor heel wat minder: de Centraal- en Oost-Europese lidstaten hebben sowieso niet veel vandoen met de ACP-landen en de Scandinavische landen en Nederland zien liever een samenwerkingsakkoord met alle minst-ontwikkelde landen of met regio’s. Misschien is dit het einde van de EU-ACP relaties en blijven enkel nog de Commonwealth en La Francité over.

Kortom: De Brexit zal de Europese handelsagenda serieus vertragen en dat is een flinke streep door de rekening van de Europese Commissie en de Europese bedrijvenlobby. En ook de ACP-landen kan de Brexit zuur opbreken.

Marc Maes
Beleidsmedewerker handelsbeleid

 

Eerlijke Handel

De beslissing om de Europese Unie te verlaten zal ernstige gevolgen hebben voor arme boeren en arbeiders wereldwijd, ook voor diegenen die eerlijke producten producerenMichael Gidney, Chief Executive of The Fairtrade Foundation

Met de Brexit verliest Europa een fairtrade-pionier. Het VK staat bekend om zijn inzet voor eerlijke handel. Bij een Brexit zal die stem dus zwakker klinken binnen de EU, een slechte zaak voor boeren en artisanale producenten in het Zuiden.

Volgens het Fair Trade Advocacy Office (FTAO) zijn het ook vaak Britse parlementariërs die in het Europese Parlement hun stem verheffen voor eerlijker handelspraktijken tussen de EU en de Zuiderse landen. Hun vertrek betekent dus een belangrijk verlies voor de Europese instelling die het meest opkomt voor eerlijke handel. Na de Brexit zal het VK minder Europese landen inspireren om een sterke houding aan te nemen tegen oneerlijke handelspraktijken.

Zo worden boeren uit het Zuiden bijvoorbeeld te vaak geconfronteerd met contracten die op het laatste moment geannuleerd worden of met lastminuteprijsveranderingen. (Lees hierover meer in het 11.dossier over oneerlijke handelspraktijken). In het VK kunnen boeren uit het Zuiden beroep doen op een ombudspersoon (UK Grocery Code Adjudicator) die een onderzoek kan starten en sancties kan opleggen aan het Britse bedrijf dat in de fout gaat. In vergelijking met andere Europese lidstaten hebben de Britten hiermee een bijzonder sterk model. In België bijvoorbeeld bestaat enkel een vrijwillige gedragscode (Supply Chain Initiative).

Tenslotte maakt het VK deel uit van een heel aantal internationale handelsakkoorden tussen de Europese Unie en landen in het Zuiden. Na de Brexit blijven deze gelden voor het VK maar er zullen aanpassingen moeten gebeuren. Eenmaal weg uit de EU zal het VK zijn eigen weg moeten gaan. Het is afwachten of de Britse regering nieuwe verdragen op een rechtvaardige manier onderhandelt. (Zie ook de analyse in het hoofdstuk over handel)

Lothar Boeykens

 

Centraal-Afrika

Het VK is, net als België, voorstander van een principieel standpunt van de Europese Unie op vlak van mensenrechten en democratie in de Democratische Republiek Congo. Nu de repressie van het middenveld, de oppositie en mensenrechtenverdedigers in Congo sterk toeneemt, pleit het VK samen met België voor individuele sancties tegen verantwoordelijken van geweld en onderdrukking. Dit is een heikel punt in de Europese Raad, en hoewel het vertrek van Groot-Brittannië uit de Europese Unie waarschijnlijk nog even zal duren, betekent het vertrek van dit diplomatieke zwaargewicht mogelijk een minder principiële opstelling van de EU ten aanzien van Congo.

In Oost-Congo en Burundi woeden vandaag bloedige conflicten. De Veiligheidsraad van de Verenigde Naties spreekt zich hier geregeld over uit. Frankrijk en het VK zijn beide permanent lid van de Veiligheidsraad en ze proberen vaak samen met eventuele niet-permanente EU-leden van de Veiligheidsraad om hun standpunten op elkaar af te stemmen. De Brexit kan tot minder coördinatie in de Veiligheidsraad leiden.

Het lijkt zeker dat de EU in Centraal-Afrika sterk aan diplomatiek gewicht zal verliezen als ze niet meer in naam van het VK kan spreken.

Ook voor de pogingen van de Europese Unie om haar ontwikkelingssamenwerking, diplomatie en defensiebeleid onderling en met de lidstaten meer te coördineren, de zogeheten 'comprehensive approach', kan de Brexit een belangrijke terugslag betekenen. Het VK is één van de koplopers op vlak van een geïntegreerd veiligheidsbeleid waarbij defensie, ontwikkelingssamenwerking en buitenlandse zaken een gezamenlijk beleid uitstippelen in conflictgebieden.

In landen als Rwanda en Congo is het VK de tweede grootste bilaterale donor, na de Verenigde Staten. De Europese Unie is de grootste donor van Burundi en één van de belangrijkste donoren van Rwanda en Congo. Het is nog koffiedik kijken welke impact de Brexit precies zal hebben op het budget ontwikkelingssamenwerking van de Europese Unie. Wel lijkt het zeker dat de EU in Centraal-Afrika sterk aan diplomatiek gewicht zal verliezen als ze niet meer in naam van het VK kan spreken.

Pieter-Jan Hamels
Beleidsmedewerker Centraal-Afrika

 

Midden-Oosten

De impact van de Brexit op het Europees beleid in het Midden-Oosten kan nog alle kanten uit.

Het wegvallen van het VK betekent dat Israël een trouwe vriend verliest in de EU

De voorbije maanden waren er (zeer bescheiden) indicaties dat het Europese geduld met de Israëlische bezettingspolitiek stilaan op raakt. Het Verenigd Koninkrijk, traditioneel één van de beste Europese vrienden van Israël, ging echter steevast op de rem staan als een strengere houding tegen Israël ter sprake kwam. Het wegvallen van het VK betekent dus dat Israël een trouwe vriend verliest in de EU. Maar evengoed kan de Brexit ertoe leiden dat de interesse van de EU om een actieve rol in het Israëlisch-Palestijns vredesproces te spelen afneemt. De EU zal zijn handen immers vol hebben met het op orde stellen van het eigen huis.

Ook in Syrië kan het twee kanten uit. Enerzijds kan de Brexit de huidige passieve Europese houding versterken. Anderzijds kan het omgekeerde ook waar zijn. Europa beseft eindelijk dat de vluchtelingencrisis - die mee aan de basis van de Brexit lag - enkel duurzaam opgelost kan worden door een veel actievere politieke, stabiliserende en humanitaire rol op te nemen in Syrië, en onderneemt eindelijk concrete actie.

Willem Staes
Beleidsmedewerker Midden-Oosten en Noord-Afrika

 

De Duurzame ontwikkelingsdoelen (SDG's)

De 2030 Agenda voor Duurzame Ontwikkeling werd aangenomen door de Verenigde Naties. Met deze doelstellingen wil men globale uitdagingen aanpakken op vlak van klimaat, economische ontwikkeling en ongelijkheid.

Het VK zal haar internationale ambitie moeten bewijzen

Of het VK nu lid is van de EU of niet, als lid van de VN heeft het zich ertoe verbonden om de 17 duurzaamheidsdoelstellingen, vervat in de Agenda te realiseren. Het VK zal haar internationale ambitie moeten bewijzen.

Of de EU minder relevant wordt in dit kader hangt sterk af van haar daadkracht. De EU hoeft zich niet te laten verlammen door de Brexit en kan perfect ambitieuze maatregelen nemen om de internationale verplichtingen na te komen.

Wiske Jult
Beleidsmedewerker duurzame ontwikkeling en gender

 

 

Deel dit artikel