Water en conflicten

hspace=5

Volledige studie is te lezen op http://www.protosh2o.org/protosh2o/water-in-de-wereld/waterconflicten

OPINIESTUK
Tekort aan water bedreigt de vrede


Hoewel ze wel vaak zo worden voorgesteld, hebben waterconflicten weinig te maken met geostrategische veiligheidskwesties tussen staten. Ze zijn in de eerste plaats een probleem van interne sociale, economische en politieke marginalisering van bevolkingsgroepen. Een oplossing van waterconflicten ligt daarom niet binnen het bereik van klassieke ‘militaire’ veiligheidsconcepten, waarbij oplaaiende onrust met repressie beheerst kan worden. Ook ligt de oplossing voor een waterconflict niet noodzakelijk in ‘meer water’, al maakt dit de zaak wel makkelijker. Goede sociale voorraden zoals gezondheidszorg, onderwijs, in combinatie met participatie, goed beheer en een rechtvaardige verdeling (‘beter water’) helpen de kwetsbaarheid van zwakke groepen voor de negatieve impact van schaarste aan natuurlijke hulpbronnen, zoals water, te verkleinen.


“Water, en niet olie, wordt de aanleiding voor de volgende oorlog in het Midden-Oosten”. Deze waarschuwing klonk 30 jaar geleden uit de mond van de toenmalige Egyptische minister van buitenlandse zaken Boutros Ghali. Het werd een gevleugelde uitspraak, die graag wordt herhaald door diverse prominenten en die het goed doet in de media. Want op het eerste zicht lijkt het nog zo gek niet: water is levensnoodzakelijk, wordt steeds schaarser, dus neemt de concurrentie toe. In een lichtontvlambare regio als het Midden-Oosten is de kans daarom groot dat het aanleiding geeft tot een wateroorlog.
Sinds de voorspelling van Boutros Ghali is de waterschaarste in het Midden-Oosten en elders in de wereld alleen maar toegenomen. De groei van de wereldbevolking en economische ontwikkeling deed de vraag naar water voor landbouw, nijverheid en huishoudens sterk stijgen. Economische activiteit en bevolkingsgroei leiden ook tot meer vervuiling van de watervoorraden, waardoor de beschikbaarheid van gezond drinkwater steeds meer onder druk komt te staan. Hoewel de beschikbaarheid van water in veel landen al een hele tijd gevaarlijk dicht in de buurt komt van de veiligheidsgrens of eronder duikt, hebben we tot nu toe nauwelijks iets gemerkt van wateroorlogen. De oorlog om olie echter is nog steeds bijzonder actueel. Zitten de onheilsprofeten er dan zo ver naast?
Als we kijken naar conflicten tussen staten, is de conclusie dat er hier nog geen sprake is van een ‘oorlog om water’. De chronologie van waterconflicten van het Pacific Institute for Studies in Development, Environment, and Security laat zien dat de controle over watervoorraden gedurende 6000 jaar menselijke geschiedenis vaak deel uitmaakte van een conflict, maar uiterst zelden de directe aanleiding daartoe was. In de twintigste eeuw, waarin de waterschaarste spectaculair toenam, is het aantal vreedzame oplossingen van grensoverschrijdende spanningen overweldigend groter dan de enkele internationale waterconflicten. Dat betekent niet dat water een belangrijk element is in de voortdurende spanning tussen Israël en zijn buren, of tussen oude rivalen als India en Pakistan. Maar zelfs hier is water soms gebruikt als politieke pasmunt om vooruitgang te boeken in andere heikele dossiers.

Binnenlandse waterconflicten vormen een veel groter risico voor de veiligheid van landen die te kampen hebben met groeiende waterschaarste. De meeste samenlevingen konden zich aanpassen aan het natuurlijke gegeven dat water niet overvloedig beschikbaar is. Ze hebben tradities en afspraken ontwikkeld die hen in staat stelden om aan de behoeften van de verschillende gebruikers te kunnen voldoen. Bevolkingsgroei, economische ontwikkeling en veranderingen in het leefmilieu zetten de watervoorraden onder druk, en wakkeren conflicten aan tussen verschillende gebruikers, die plaatsvinden in een context van toenemende concurrentie tussen stad en platteland, tussen arm en rijk, en tussen globaal en lokaal. De zwaksten in de samenleving betalen het gelag en moeten in hun dagelijks bestaan steeds meer terugvallen op overlevingsstrategieën. Het gaat om groepen die niet alleen sociaal, economisch en politiek maar ook ecologisch gemarginaliseerd zijn, met nauwelijks of geen toegang tot voldoende gezond water. Dat maakt hen bijzonder kwetsbaar voor onaangekondigde en aangekondigde natuurfenomenen als droogten of overstromingen: in dit soort noodsituaties worden alle reddingsmiddelen schaars, en de meest kwetsbaren verliezen als eerste de strijd om sociale hulpbronnen. De orkaan Katrina is een recent voorbeeld van ecologische marginalisering, waar de armste bevolking van New Orleans geen toegang meer had tot de mogelijkheden om aan de orkaan te ontsnappen (door hun schaarste aan sociale en economische hulpbronnen en desinteresse vanuit de politiek) en zo het hardst werd getroffen door de effecten ervan. Wat live op ons tv-scherm te zien was (tenminste, tot Telenet CNN van de kabel haalde), vindt onzichtbaar plaats in alle andere ecologisch gemarginaliseerde samenlevingen over de hele wereld. Omdat de interne stabiliteit van landen daardoor in gevaar kan komen, en de kans op grensoverschrijdende effecten niet gering is, stond milieu tot voor kort bovenaan het lijstje van toekomstige veiligheidsrisico’s van veiligheidsinstanties zoals de NAVO. De fixatie op de ‘oorlog tegen terrorisme’ maakt het risico momenteel alleen maar groter, want vanuit dit perspectief is niet armoede, maar wel de gemarginaliseerde zelf, het probleem. Een voorafspiegeling zagen we al in de vergaderzalen van de VN, waar de ambities van de Millennium Ontwikkelingsdoelstellingen inzake armoedebestrijding werden bijgestuurd. De gevolgen hiervan zullen we merken op het terrein.
Vandaag hebben 1,2 miljard mensen geen toegang tot drinkbaar water. Zolang er niet meer middelen gaan naar de uitbouw van sociale voorraden, zullen waterconflicten de wereldbevolking des te meer bedreigen.

 

Stefan Deconinck is assistent Politieke Wetenschappen aan de KUBrussel. Hij is mede-auteur van de studie ‘Water en Conflicten’ van PROTOS, de NGO die opkomt voor rechtvaardig, participatief en duurzaam integraal waterbeheer in Noord en Zuid.

Geert Vanderstichele, mede-auteur, dienst Kennisbeheer PROTOS.


 

Deel dit artikel