Afscheid van Thabo Mbeki

Op zondag 20 september om 19.30u volgden we de afscheidsrede van president Thabo Mbeki op SABC 2. Een presidentiële speech waarin hij de verwezenlijkingen opsomde van bijna 10 jaar leiderschap, én ook enkele tekortkomingen niet uit de weg ging. Na bijna 8 maanden van schijnbare afwezigheid op het politieke toneel - en gelet op de omstandigheden - een relatief grootmoedige boodschap. Een afscheid in mineur na een verloren machtstrijd.

Mbeki is een bijzonder intelligent leider maar door zijn onderkoelde stijl en communicatie was de kloof tussen de politiek en de burger wel zeer groot geworden. Bovendien worden hem despotische trekjes toegeschreven. Met tegenstanders binnen het ANC werd inderdaad zonder politiek mededogen afgerekend. Dit bezorgde Mbeki veel (machtige) vijanden binnen het ANC. Maar eerst even terug in de tijd.

In 1999 volgt Mbeki Mandela op als president van Zuid-Afrika. Zuma werd zijn vice-president. Zuma komt samen met anderen in opspraak naar aanleiding van fraude en corruptie in een zaak van legeraankopen. Zijn financiëel adviseur wordt schuldig bevonden en veroordeeld. Dit wordt door Mbeki aangegrepen om Zuma in 2005 te ontheffen uit zijn functie van vice-president. Het was de bedoeling dat tijdens de daaropvolgende algemene vergadering van het ANC Zuma politiek zou worden begraven door hem al zijn ANC-functies te ontnemen. Maar, de ANC-basis keerde zich onverwacht tegen Mbeki en na veel discussie werd beslist om Zuma in zijn posities te handhaven, een keerpunt in de machtstrijd. Zuma gebruikt zijn positie als vice-president van het ANC om zijn machtsbasis geleidelijk uit te bouwen. De aanloop naar de verkiezing van een nieuwe ANC-president in het najaar van 2007 verlopen dan ook in een gespannen sfeer. Binnen het ANC wordt de strijd tussen de groep Mbeki en de groep Zuma openlijk gevoerd. Op elk niveau, van gemeenten tot provincies zorgt dit voor een nooit geziene verdeeldheid binnen de partij. De ANC-conferentie van Polokwane bezorgt Zuma een klinkende overwinning, hij wordt de nieuwe leider van het ANC, het gezag van Mbeki wordt ondergraven en er is geen sprake meer van een daadkrachtig bestuur door de regering. Het 'nieuwe' ANC vraagt beleidsmatige correcties en Mbeki stelt de natie teleur in periodes van economische crisis en het geweld ten aanzien van immigranten. Pas in 2009 zijn er verkiezingen maar de regimewissel is al manifest aanwezig, met inbegrip van zuiveringen in alle geledingen van de partij.

Zuma wordt evenwel achtervolgd door rechtszaken die een afbreuk doen aan zijn pogingen om zijn geloofwaardigheid als toekomstig president op te krikken. De ANC-basis, de vakbonden en de ANC-jongeren in het bijzonder lanceren daarop een campagne van intimidatie ten aanzien van de rechterlijke macht wiens onafhankelijkheid in vraag wordt gesteld. Mbeki zwijgt (mocht hij de rechterlijke macht verdedigen dan zou dit als een aanval op Zuma worden beschouwd), en Zuma zwijgt en laat begaan. Het verbale geweld en de straatacties gecombineerd met de afwezigheid van enige vorm van politieke steun zet de rechterlijke macht onder grote druk. Een ongemakkelijke test voor de democratie met een ANC dat, via de regering, de instellingen hoort te verdedigen maar ook Zuma moet ondersteunen. Zuma voert aan dat dit een politiek proces is, en zijn rechten werden geschonden bij de verzameling van de bewijstlast. De spanning is te snijden en er volgen oproepen voor een 'politieke' oplossing (amnestie, onschendbaarheid enz).

Op 12 september doet rechter Chris Nicholson in Pietermaritzburg een uitspraak met grote gevolgen. Zonder een uitspraak ten gronde te doen, volgt hij de verdediging van Zuma. Niet alleen inzake procedurele fouten maar, veel belangrijker, stelt hij dat er aanwijzingen zijn dat de regering is tussen gekomen in het werk van het Openbaar Ministerie. Scherp gesteld, Mbeki wordt aangewreven dat hij de opdracht heeft gegeven om Zuma te vervolgen. Een uitspraak die voor veel (politieke) beroering zorgt. Ging de rechter zijn boekje te buiten, was het een zet van de rechterlijke macht om de politiek buiten te houden en zelf hierin positie te nemen om zijn toekomstige onafhankelijkheid te vrijwaren, voer voor analysten...
 
De positie van Mbeki wordt onhoudbaar, en de roep om zijn onslag luider. Het Zuma-kamp en het ANC zijn begrijpelijk bijzonder opgelucht. Wanneer de regering publiek maakt dat het zich niet zal neerleggen bij deze uitspraak, en het Openbaar Ministerie verklaart het onderzoek tegen Zuma te zullen heropenen, beslist het ANC in te grijpen. Na lang beraad beslist het uitvoerend comité van het ANC op zaterdag 20 september om Mbeki 'terug te roepen als president'. Geen formele parlementaire 'impeachment' maar een partijbeslissing. Een moeilijke beslissing die wordt gemotiveerd door de wens om zekerheid te brengen maar met het risico van onzekerheid indien een pak ministers solidair met Mbeki hun ontslag zouden indienen. Mbeki zelf gaat akkoord en dient zijn ontslag in conform de constitutionele bepalingen. Zuma en het ANC roepen op tot rust en proberen de kabinetsleden te overtuigen om te blijven. Ze lijken daarin te slagen maar op 23 september opent het nieuws met het ontslag van de vice-president en 13 (onder)ministers waaronder Trevor Manuel, Minister van Financiën met een ongelooflijke staat van dienst en ijzersterke internationale reputatie. De aandelenkoersen zakken, de rand verliest terrein, de politieke crisis lijkt uit de hand te lopen. Pas na 2 uur van onzekerheid volgt een verklaring dat de ontslagen van technische aard zijn. Met andere woorden, als de nieuwe president beroep wil doen op hun diensten, dan zullen de meerderheid van de ontslagnemende ministers, waaronder Trevor Manuel, hierop ingaan. Een zucht van verlichting.
 
Op donderdag 25 september wordt de vice-president Molanthe normaal gesproken ingezworen als nieuwe president, dan pas wordt duidelijk of de door het ANC gewenste continuïteit op het niveau van het kabinet werkelijkheid zal worden.
 
In zijn afscheidsrede heeft Mbeki ontkend het Openbaar Ministerie te hebben beïnvloed, op een voor zijn doen, bijna emotionele manier. Op 23 september diende hij bij het Grondwettelijk Hof beroep aan tegen stukken van de uitspraak van rechter Nicholson. Hij wil zijn naam zuiveren, voelt zich onrecht aangedaan en gaat de strijd aan, niet langer als president maar als burger van dit land.
 
Verkiezingen worden niet verwacht voor april-mei 2009, het ANC heeft grote schade opgelopen en de rust is nog verre van terug gekeerd. In deze omstandigheden, en een opkomende economie die gevoelig is voor onzekerheid, en die is er al genoeg naar aanleiding van de internationale kredietcrisis, is het nog lang wachten op een nieuwe president en dito regering. Kortom, met de schaduw van Zimbabwe boven het hoofd is dit niet goed voor Zuid-Afrika...

Frank Vermeulen, steunpunt voor Broederlijk Delen in Afrika

Broederlijk Delen DOOR:

Deel dit artikel