De kaartenbijbel van Israël en de Palestijnse gebieden

'Een van de opmerkelijkste boeken over de Israëlisch-Palestijnse kwestie van de afgelopen jaren'

atlas_of_the_conflictAtlas of the conflict is een van de opmerkelijkste boeken over de Israëlisch-Palestijnse kwestie van de afgelopen jaren. Aan de hand van driehonderd kaarten en een uitgebreid lexicon geeft architecte Malkit Shoshan de geschiedenis van het conflict weer. Via territoriale analyse onderzoekt ze de parallelle processen waarbij 'Israël werd opgericht en Palestina werd uitgeveegd'.

De wetenschappelijke benadering van Shoshan is een verademing in een context waar rationele discussies zo goed als onmogelijk zijn geworden. Zoals Sarte al opmerkte, krijgt in dit conflict de passie al te vaak de overhand op de rede. Atlas of the conflict biedt tegenwicht tegen de talloze ideologische en actualiteitsgebonden publicaties: met twee kleuren – bruin (Palestijns) en blauw (Israëlisch) – maakt Shosan simpelweg de verhoudingen op het terrein duidelijk. Ook de niet-ingewijde lezer kan uit de kaarten afleiden hoe het conflict evolueerde.

De Israëlische architecte groeide op in een familie die zichzelf als zionistisch beschouwt. In haar ogen had Israël altijd bestaan. Tot ze een opdracht kreeg voor het ontwerp van een winkelcentrum in Tel Aviv: ze ontdekte dat de site voorheen een Palestijnse begraafplaats was. Opeens zag ze wat tot dan onttrokken was aan haar bewustzijn: de geschiedenis van de Palestijnen. De klik was onomkeerbaar. Overal in Israël blijven immers sporen van de Nakba ('ramp') van 1947-1948, waarbij zowat vijfhonderd Palestijnse dorpen werden verwoest. De ontkenning van die gewelddaad is in Israël gemeengoed in het geschiedenisonderwijs, in de kaarten en de wegbewijzering.

Tot Shoshans ontzetting voltrekt die ontkenning van de ander zich nu nog steeds. Zo staan meer dan tachtig bedoeïenendorpen in de Negevwoestijn niet op de officiële kaart. Voor de regering bestaan ze niet. Israëlische kaarten tonen evenmin de 'Groene lijn', de wapenstilstandsgrens van 1949 die internationaal aanvaard wordt als grens tussen Israël en de Westelijke Jordaanoever. De Israëlische nederzettingen en de Muur vegen die Groene lijn geleidelijk aan weg. De Belgische kunstenaar Francis Alÿs kaartte dat al ludiek aan door de grens te hertekenen met een pot groene verf. 'Aangezien kaarten meestal worden getekend door wie aan de macht is, kunnen de machtelozen er makkelijk van verdwijnen', stelt Shoshan. Na tien jaar volhardend onderzoek zette ook zij die machtelozen opnieuw op de kaart.

Zoals Shoshan ontdekte, De wetenschappelijke benadering van Shoshan is een verademing in een context waar rationele discussies zo goed als onmogelijk zijn geworden. zijn geografie en architectuur niet neutraal. Ze vormen belangrijke tactieken in de strategie van Israël. In A civilian occupation (2003) betogen collega-architecten Rafi Segal en Eyal Weizman dat zich in Israël en Palestina de afgelopen eeuw een alternatieve vorm van oorlogvoering heeft afgespeeld, die het landschap radicaal heeft hertekend. Het creëren van feiten op het terrein, onder meer via kibboetsen (vóór de oprichting van Israël) en nederzettingen (in gebieden bezet tijdens de oorlog van 1967), was doorslaggevend. In de inleiding poneert Shoshan dat 'de kolonist, toen en nu, als een bezettende macht wordt gebruikt, (...) als een levende muur, altijd strategisch geplaatst volgens een nationale agenda.'

Verder laat Shoshan vooral de kaarten voor zich spreken. In die eenvoud schuilt de kracht van haar atlas. Tegelijk hanteert ze een knap systeem van hyperlinks, dat de lezer toelaat het werk op verschillende manieren te bestuderen. Tien hoofdstukken – 'grenzen', 'nederzettingen', 'demografie', 'Jeruzalem' – maken duidelijk hoe ruimtelijke ingrepen de realiteit dicteren. Ook is Atlas of the conflict een lust voor het oog. Vormgever Joost Grootens won er in 2010 een prijs voor het 'mooiste boek van het jaar' mee. Het enige zwaktebod blijkt het lexicon, dat extra info biedt met artikels van Wikipedia en ngo's, en met verklaringen van Israël. Welke selectiecriteria gebruikte Shoshan daar? De teksten zijn vaak niet accuraat, en die slordigheid contrasteert jammerlijk met de precisie van de kaarten. Maar een volgende editie kan dat euvel goedmaken. Die zal trouwens nodig zijn, want Israël verlegt zijn grenzen elke dag opnieuw.

Malkit Shoshan, Atlas of the conflict, Rotterdam: 010 Publishers, 2010, 480 blz. ISBN 978 90 6450 688 8
Brigitte Herremans, medewerker Midden-Oosten Broederlijk Delen-Pax Christi Vlaanderen
Deze recensie verscheen in het volledig vernieuwde septembernummer van rekto:verso.

Broederlijk Delen DOOR:

Deel dit artikel