De rijkdom van Congo zit ook boven de grond


Sammi Baloji - Memoires[Foto: Sammy Baloji - Memoires]

Omwille van de rebellie in Oost-Congo stond het land de afgelopen week opnieuw in het middelpunt van de belangstelling.

Congo komt de laatste jaren vooral in het nieuws met verkiezingsproblemen of naar aanleiding van plunderingen, verkrachtingen of ander miserie. In de beeldvorming bestaat Congo wellicht vooral uit corrupte leiders en meelijwekkende slachtoffers. Er bestaan echter ook andere Congolezen.

 


 

Al gehoord van Sammy Baloji of Kiripi Katembo? Beiden zijn Congolese fotografen van wereldformaat. Ze zijn aanwezig op Bato Congo, het Congolese culturele luik op Theater aan Zee in Oostend, dat KVS en 11.11.11 mee vorm geven.

We hadden even goed kunnen spreken over theaterman Faustin Linyekula die vaak in Avignon speelt, over filmregisseur Djo Munga van de Congolese succesfilm Viva Riva, of over de muzikanten van Staf Benda Bilili die optreden van New York tot Tokyo.

Artiesten met wereldfaam op hun domein. Het komt zelden aan bod, maar naast een overvloed aan goud, kobalt, koper en hout beschikt Congo ook over een onwaarschijnlijke rijkdom aan artistiek kapitaal. We hebben het hier over kunstenaars die met hun internationale succes gemakkelijk in het buitenland aan het werk kunnen, maar er bewust voor kiezen hun artistieke activiteiten te ontplooien in de moeilijk context van de Congolese samenleving.

Cultureel middenveld

In hun kielzog ontstaat in één van de armste landen ter wereld een artistiek sterk cultureel middenveld, dat ook een bijzondere rol speelt in de algemene ontwikkeling van Congo. Veelal gebruiken deze topartiesten hun succes en hun bescheiden middelen en infrastructuur om aanstormend talent een kans te geven.

Zo repeteren de muzikanten van Tout Puissant Mukalo, ruwe diamanten die deze week ook op TAZ staan, in het repetitielokaaltje van Staf Benda Bilili in Ndjili. Ze zorgen niet alleen voor elkaar, maar ook voor een stukje werkgelegenheid in hun omgeving. En vooral: in moeilijke omstandigheden produceren ze films, muziek en theater dat toegankelijk is voor de hele bevolking.

Ze staan met beide voeten in hun samenleving en maken sterk artistiek werk dat zeer pertinent is voor die lokale context, maar ook internationaal hoge ogen gooit. Zo blijkt al enkele jaren tijdens 'Connexion Kin', het kunstenfestival dat KVS in Kinshasa produceert en waar duizenden mensen op afkomen.
bata congo 260

 

Obstakels

Zoals vele Congolezen kennen deze artiesten de obstakels die de ontwikkeling van hun land belemmeren. Ze deinzen er niet voor terug hierover positie in te nemen.

De fotoreeks van Sammy Baloji over de wantoestanden in de Congolese mijnen is op de eerste plaats een artistiek product. Maar iedereen in Congo begrijpt de aanklacht. De herkenbaarheid van de problemen waarmee Congo worstelt artistiek vatten en transformeren , vormt de basis voor hun impact op vele lagen van de bevolking.

De internationale prijzen en successen die Baloji eveneens wint, geven de problematiek die ook 11.11.11 aanklaagt, veel meer weerklank. Voor Congolese kunstenaars gaan artistiek engagement en maatschappelijke betrokkenheid meestal op heel natuurlijke wijze hand in hand.

Cultuur en ontwikkeling

Daarbij zijn ze bij momenten bijzonder kritisch voor de heersende klasse. Hun 'exposure' in grote musea en concertzalen in het buitenland maakt hun artistieke waarde onbetwijfelbaar. Maar ze heeft een belangrijk neveneffect. Ze zorgt ervoor dat hun stem ook lokaal, in Congo zelf, van tel wordt en meer weerklank krijgt in het maatschappelijk debat. Cultuur wordt zo een essentieel onderdeel van ontwikkeling.

Wij steunen deze kunstenaars door hen een podium te bieden tijdens Bato Congo. Door hen in contact te brengen met kunstenaars uit onze eigen samenleving waarmee ze ervaringen uitwisselen. Géén éénrichtingsverkeer dus van Noord naar Zuid. Bovendien is het ronduit verfrissend via hun voorstellingen de kracht in plaats van de zwakte van Congo te tonen aan een veel breder publiek. We doen dit met eigen fondsen en sporadisch ook met subsidies.

De steun die we kregen van VAIS (Vlaams Agentschap Internationale Samenwerking) voor Bato Congo is een lovenswaardig precedent in een zoektocht naar een beleid en middelen voor cultuur en ontwikkeling.

Maar het eindigt natuurlijk niet bij het tonen van culturele producten uit Congo aan ons publiek, het moet gaan over de verdere ontwikkeling van een cultureel middenveld in Congo. Immens veel talent timmert aan de weg. Met de nodige steun kunnen zij een essentieel verschil maken in de ontwikkeling van Congo. Gezien alle connecties die België en Congo ook vandaag verbinden, dragen ook wij daarin een verantwoordelijkheid.

Het is hoog tijd dat Belgische en Europese beleidsmakers expertise ontwikkelen over en daadwerkelijke waardering opbrengen voor het culturele potentieel van landen in het zuiden. Soms krijgen we plaatsvervangende schaamte van de paternalistische manier waarop artiesten uit Congo benaderd worden.

 

Cultureel potentieel

Het zijn geen arme sukkelaars op zoek naar wat centen om te overleven, het zijn net als onze kunstenaars mensen die zich ontplooien zonder enige ondersteuning uit eigen land. De kennisopbouw waarvoor we pleiten,moet er voor zorgen dat steun aan een toneeltje over aidspreventie niet verward wordt met cultuur, zoals nu wel eens gebeurt. Daarmee stellen we de educatieve waarde van dat werk we niet in vraag.

Maar artiesten steunen in ontwikkelingslanden is iets anders. Het betekent dat er specifieke middelen vrijgemaakt worden opdat kunstenaars zich in alle vrijheid en over een bepaalde periode kunnen ontplooien, zonder enige instrumentalisering.

Zeker in tijden waarin het Vlaamse cultuurbeleid internationale samenwerking op een erg klassieke manier invult en jammer genoge geen enkele ruimte behoudt om samen te werken met artiesten uit Zuiden, vinden we het belangrijk dat men vanuit andere sectoren cultuur een prominente plaats geeft in ontwikkeling.

Bogdan Vanden Berghe, directeur 11.11.11                                               
Jan Goossens, directeur KVS

 

11.11.11 DOOR:

Deel dit artikel