Herziene kieswet in Congo: bilan van een woelige week

congo verkiezingen2015 onrust

Zondag 25 januari werd in Congo de herziene kieswet goedgekeurd door het parlement. Zonder volkstelling als voorwaarde voor het organiseren van de presidentsverkiezingen. Dat laatste was immers de reden voor het oproer van de laatste week, dat voor tientallen doden zorgde. Maar wat is er nu precies gebeurd en hoe is die ommekeer er gekomen? De balans van een woelige week.

Uitstel van de verkiezingen?

De bal ging aan het rollen toen de Assemblée Nationale (het Congolese equivalent van onze Kamer van volksvertegenwoordigers) op zaterdag 17 januari een voorstel voor een nieuwe kieswet goedkeurde. Met in artikel 8 een koppeling van de presidents- en parlementsverkiezingen aan een volkstelling.

Zo’n volkstelling is zeker nodig, maar dreigt in Congo, met zijn gigantische oppervlakte, beperkte infrastructuur en onveiligheid in het oosten, een erg moeilijke operatie te worden, die jaren kan aanslepen. Door de volkstelling aan de presidents- en parlementsverkiezingen te koppelen vreesde men terecht dat die verkiezingen uitgesteld zouden worden, tot in 2017 of zelfs later.

De oppositie boycotte de stemming van de kieswet en riep op om op maandag 19 januari op straat te komen. En dat gebeurde.

Grote aantallen betogers – ongezien sinds de verkiezingen van 2011 – gingen de straat op in Kinshasa, maar ook in steden zoals Goma en Bukavu. Maar dat verliep niet zonder slag of stoot: hoewel melding werd gemaakt van plunderaars onder de betogers was de reactie van de overheid op de betogingen verre van proportioneel. Een indrukwekkende ordemacht werd ontplooid om de betogingen en het straatgeweld de kop in te drukken.

De politie zou kogels afgevuurd hebben op de demonstranten, en zelfs de republikeinse garde werd ingezet. Het bloedige bilan: 13 doden volgens de regering, 36 volgens Human Rights Watch, waaronder 21 door kogels van de veiligheidsdiensten. De republikeinse garde zou zelfs schoten gelost hebben in een ziekenhuis, waarbij verschillende gewonden vielen.

Een serieuze poging werd ook gedaan om alle kritische stemmen de mond te snoeren. Sms’en en 3G-internet gebruik zijn nog steeds door de overheid geblokkeerd, wat communicatie erg moeilijk maakt. Verscheidene radiosignalen werden afgesloten en verschillende kritische figuren werden gearresteerd.

Katangees politicusJean-Claude Muyambo, die recent de meerderheid voor de oppositie inruilde, werd opgepakt en achter de tralies gezet. Activist Christopher Ngoyi Mutamba werd ontvoerd, zijn verblijfplaats is sindsdien onbekend. En ook elders, zoals in Goma, werden verschillende betogers en oppositiefiguren opgepakt.

Potige reacties

De reacties lieten niet lang op zich wachten. Het Congolese middenveld was unaniem in haar afkeuring van het geweld en de brute reactie van de overheid. De katholieke kerk, bij monde van kardinaal Monsengwo, verzette zich in scherpe bewoordingen tegen de kieswet en het politieoptreden.

Maar ook de internationale gemeenschap liet van zich horen. Minister van Buitenlandse Zaken Didier Reynders deelde in een persbericht zijn bezorgdheid mee over de gewelddadige betogingen en “de mogelijkheid dat de datum van de verkiezingen wordt verschoven om een volkstelling uit te voeren vooraleer parlements- en presidentsverkiezingen worden georganiseerd”.

Monusco bekritiseerde het gebruik van de republikeinse garde en het buitensporige geweld. Het team van internationale gezanten, waaronder de Belgische speciale vertegenwoordiger Frank De Coninck, benadrukte het belang van vrijheid van communicatie en meningsuiting.

Verschillende ambassadeurs, waaronder die van België, knoopten gesprekken aan met de voorzitters van de Assemblée en de Senaat en trokken naar president Kabila, om hen te overtuigen om het controversiële artikel over de volkstelling uit de wet te schrappen.

Koppeling geschrapt

En zo geschiedde, min of meer. De koppeling van de presidentsverkiezingen met de volkstelling werd uit de wet geschrapt. Een cocktail van druk van de straat, met een stevige scheut bezorgdheid vanuit de internationale gemeenschap, op een basis van bestaande interne spanningen binnen de presidentiële meerderheid, was hiervoor de basis.

Eerst wees de Senaat deze controversiële koppeling af, daarna kwamen Senaat en Assemblée Nationale tot een moeilijk compromis, dat uiteindelijk op zondag 25 januari ook door de volksvertegenwoordigers goedgekeurd werd.

Onze minister Reynders liet weten tevreden te zijn over deze consensus (hoewel dat de wet nog niet gepubliceerd is) en benadrukt het belang van de grondwet, vrijheid van meningsuiting en van vreedzame samenkomst. Goed, dat laatste hadden we gemist in zijn vorige verklaring.

Victorie?

Oppositie en internationale gemeenschap lijken tevreden te zijn, maar het is nog te vroeg om te concluderen dat de verkiezingen nu ook binnen de grondwettelijke termijnen zullen plaatsvinden.

Hoewel dit voor de presidentsverkiezingen geschrapt is, zou men de parlementsverkiezingen nog steeds kunnen koppelen aan een volkstelling, waardoor die toch nog uitgesteld zouden kunnen worden. Ook zou de vermelding van 2015 als het jaar van de lokale verkiezingen en 2016 als het jaar van de presidentiële en parlementaire verkiezingen geschrapt zijn in de finale versie van de wettekst.

Die lokale verkiezingen zouden dit jaar nog moeten plaatsvinden, maar naarmate de vooropgestelde data dichterbij komen, blijkt dat het erg moeilijk gaat worden om eerlijke en vreedzame lokale verkiezingen te organiseren in 2015.

Dit vanwege een serieuze achterstand in de voorbereidingen, de veiligheidsproblemen (vooral in het Oosten), logistieke problemen en onafgewerkte kieslijsten. Ook de financiering voor de verkiezingen wordt moeilijk.

Didier Reynders heeft al meermaals herhaald dat België de verkiezingen wil steunen, maar enkel op twee voorwaarden: “een duidelijke, redelijke en transparante begroting en een realistisch en geloofwaardig tijdschema” voor de verkiezingen. Twee voorwaarden die nog niet ingelost zijn.

Welke lessen kunnen we trekken uit deze woelige week?

Een paar suggesties. Allereerst (en dat is bijzonder positief) is het duidelijk dat de bevolking niet zomaar zal aanvaarden dat politici zich aan de macht vastklampen.

Dat betekent niet dat de mobilisatiekracht van de oppositie zo sterk is: eerdere betogingen van die oppositie kenden maar een zwakke opkomst, en ook nu kon die oppositie geen grip krijgen op de betogers.

De protesten bewijzen wel dat de regering rekening moet houden met de stem van haar bevolking, en zich niet zomaar in een cocon kan opsluiten.

Het is voorbarig om te spreken van een ‘Congolese lente’, maar het presidentiële kamp zal in de toekomst wel twee keer nadenken, bijvoorbeeld over een grondwetsherziening en het forceren van een derde mandaat voor Kabila.

Als een vrij complexe juridische situatie zoals een link tussen volkstelling en verkiezingen al deze reactie teweegbrengt, zal een veel duidelijkere poging van de heersende politieke klasse om haar macht te bestendigen via een wijziging van de grondwet nog op heel wat meer protest stuiten. Met de gebeurtenissen in Burkina Faso in het achterhoofd, lijkt een dergelijk scenario meer en meer uitgesloten.

Een tweede conclusie: er komen meer en meer barstjes in de presidentiële meerderheid. Verschillende prominente leden, zoals ministers Pierre Lumbi en Olivier Kamitatu, Senaatsvoorzitter Kengo Wa Dondo of Katangese gouverneur Moïse Katumbi toonden zich de laatste tijd (openlijk) kritisch over een derde mandaat of over de kieswet.

De langverwachte “regering van nationale cohesie” die eind vorig jaar aangekondigd werd toont al na nauwelijks twee maanden dat er van echte eenheid geen sprake is.

Een derde aspect, zij het niet nieuw: de veiligheidsdiensten nemen het zeker niet al te nauw met het recht op vrije meningsuiting en vreedzame samenkomst en gaan hun boekje ver te buiten met buitensporig geweld. Daar zijn de tientallen slachtoffers van vorige week opnieuw de illustratie van.

De hervorming van de veiligheidssector, oftewel het efficiënt én verantwoordelijk maken van politie, leger en justitie: het blijft een gigantische uitdaging. Een waar België haar steentje kan bijdragen.

Conclusie: Het blijft belangrijk het verkiezingsproces in Congo op te volgen, en duidelijk te wijzen op het belang van respect voor de grondwet, voor geweldloosheid en voor vrijheid van meningsuiting en samenkomst door alle actoren.

De inzet is groot: de vooruitgang op vlak van stabiliteit en democratie van de voorbije jaren staat op het spel. De grondwet, met haar fundamentele rechten en beperkingen van de presidentiële macht, is voor de Congolese bevolking duidelijk geen vodje papier.

Ministers Reynders en De Croo weten wat te doen als ze over een paar weken in Congo zijn.

 Thijs Van Laer, Beleidsmedewerker Centraal-Afrika

Deel dit artikel

       


Gerelateerde artikels