Iraakse grondwet komt moeilijk van de grond

Het heeft iets bevreemdend. Terwijl het land alsmaar dieper in de chaos en geweld verzinkt en essentiële basisvoorzieningen zoals elektriciteit en water behoorlijk mank lopen, wordt er op institutioneel niveau naarstig verder gewerkt aan een ‘politiek proces’.

Op 15 oktober 2005 moeten de Irakezen zich kunnen uitspreken over een grondwet gevolgd door nieuwe parlementsverkiezingen op 15 december. Althans zo hebben de Verenigde Staten het bepaald in een door hun opgestelde Administratieve overgangswet (TAL – Transitional Administrative Law). De VS willen dat die grondwet er gauw komt, maar hun deadline van 15 augustus is in elk al overschreden omdat de verschillende partijen in het comité dat het ontwerp van grondwet moet maken er niet uitgeraken. De VS-ambassadeur, Zalmay Khalilzad, probeerde enkele dagen voor het aflopen ervan, nog een laatste doorbraak te forceren. Maar zeer handig moet dat blijkbaar niet gebeurd zijn. Verschillende leden van het grondwetscomité konden de VS-bemoeienissen met de Iraakse werkzaamheden maar weinig appreciëren. “De Amerikanen zeggen dat ze niet tussenkomen, maar ze zijn diep tussengekomen”, aldus Mahmoud Othman, een Koerdisch lid van het grondwetcomité.(1)  “Ze gaven ons een gedetailleerd voorstel, bijna een volledig grondwetsontwerp”, aldus Othman nog. Het lijkt erop dat de VS bijna meer belangstelling hebben voor een grondwet dan de Irakezen zelf die vooral proberen te overleven.

Federale staat
Over de officiële naam van Irak zijn er op het moment dat ik dit schrijf tegenstrijdige berichten. Die zou zonder meer ‘Republiek Irak’ kunnen luiden of ‘Federale Republiek Irak’. Vast staat wel dat een van de belangrijkste discussiepunten de invulling is van die ‘Republiek’ of ‘Federale Republiek’: een centrale staatsvorm zoals de meeste Soennitische partijen uit centraal-Irak willen of een federale staat zoals de Koerden en sinds kort ook een van de grote sjiïtische partijen dat nu verlangt.

Sinds de installatie van de Brits-Amerikaanse ‘no-fly-zones’ in 1991 vaart het Koerdische noorden een defacto autonome koers. De Koerden konden bovendien rekenen op niet onaanzienlijke extra-inkomsten via het Olie-voor-Voedselprogramma van de Verenigde Naties, met als resultaat dat de regio er in die periode op politiek en economisch vlak goed op vooruit is gegaan. Zeker als je dat vergelijkt met de rest van Irak dat een strikt embargo moest ondergaan.

De Koerden zijn zeer duidelijk: zij willen minstens een federale structuur, met verregaande autonomie voor de Koerdische regio, inclusief de verantwoordelijkheid voor de veiligheid, m.a.w. het behoud op een of andere manier van de peshmerga-milities.
Indien aan de Koerdische eisen niet wordt toegegeven, dan dreigen ze met het opblazen van de onderhandelingen. Toen het ontwerp in het Koerdische Parlement werd besproken zei de Koerdische leider, Massoud Barzani: “De Koerden hebben het recht om zich af te scheiden. En als ze dat niet nu vragen dan is dat omdat de tijd daarvoor nog niet rijp is.”(2)  Twee andere Koerdische breekpunten zijn de aanspraken op Kirkoek en de islam die slechts een van de wetgevende bronnen mag zijn.

Rond Kirkoek liggen de Koerden vooral met de Soennitische leden van het grondwetscomité overhoop. Omdat de Soennieten uit midden-Irak de verkiezingen in januari hebben geboycot dreigden ze geen stem te hebben in de grondwettelijke discussies. Uiteindelijk zijn ze achteraf opgevist en discussiëren ze mee. Ze verzetten zich tegen een federaal Irak omdat dit in hun ogen de voorbode is van het uiteenvallen van Irak. De kwestie Kirkoek zelf gaat over meer dan zomaar territoriale aanspraken. Kirkoek ligt in een oliegebied. De Koerden claimen Kirkoek als historisch grondgebied van de Koerdische regio, maar dat door Saddam Hoessein verregaand is gearabiseerd. Indien Kirkoek naar de Koerden gaat, vrezen de Soennieten de volledige controle te verliezen over de oliebronnen en de daaraan verbonden inkomsten. In een opiniestuk in de Financial Times (16 augustus) anticipeert premier Nechirvan Barzani van de Regionale Regering van Koerdistan, op die bezorgdheid als volgt: “Koerdistan is bereid om de kwestie van territorium en olie te scheiden. De opbrengsten van olie zouden eerlijk moeten verdeeld worden.” Verderop stelt de premier evenwel: “De ontginningen in het huidige olieveld van Kirkoek kunnen zo georganiseerd worden dat ze federale, regionale en lokale opbrengsten genereren ten gunste van heel Irak. Maar Koerdistan moet de volledige eigendom krijgen van de huidige niet ontgonnen natuurlijke rijkdommen, om onze ontwikkeling te consolideren en te verzekeren dat we nooit meer zullen lijden onder de plunderingen van een genocide-regime in Bagdad.”

De VS kunnen leven met een staatsmodel waar de Koerden over een relatieve autonomie beschikken. Het was evenwel slikken toen enkele dagen voor het aflopen van de deadline voor een ontwerpgrondwet, Abd al-Aziz al-Hakim, de leider van de Hoge Raad voor een Islamitische Revolutie in Irak (een belangrijke Sjiïtische partij) plots de eis van semi-autonome regio’s in het midden en het zuiden van Irak op tafel gooide. Dat laatste gebied herbergt de grootste oliereserves  (tussen 80 tot 90 procent). Van Soennitische zijde kwamen er dan ook felle reacties. Sjeik Mehdi al-Soumaïdaï, een lid van het Comité van de Oulama’s (een belangrijke soennitische associatie) sprak van een complot “met als doel het land uit mekaar te doen vallen”, er verder aan toevoegend: “het is dat wat de joden en onze vijanden willen”. (3)

De VS zijn duidelijk bezorgd. Al-Hakim wordt gezien als iemand die dicht aanleunt bij Iran en met dat land liggen de relaties onder het vriespunt. Premier Ibrahim al-Jafaari, die voor de Iraakse oppositie niet veel meer is dan een stroman van de bezettingsmacht, was er dan ook als de kippen bij om te stellen dat de idee van een Sjiïtische regio “in onze ogen onaanvaardbaar is”.

Sociale rechten uit de grondwet?
In de Westerse pers wordt geregeld de alarmbel geluid over het inschrijven van de islam in de grondwet, maar voor een aantal waarnemers leidt dit de aandacht af van de werkelijke problematiek. Al meteen kort na de VS-invasie werden er door het toenmalige hoofd van de bezettingsmacht, Paul Bremer, tal van ‘Orders’ afgekondigd waarvan een groot deel op zijn zachtst gezegd controversieel is. Zo decreteerde order 39 de privatisering van een tweehonderdtal publieke instellingen en bedrijven. Ook in andere orders waren duidelijke neoliberale sporen te ontwaren. Op het moment dat we dit schrijven is het nog koffiedik kijken hoe het ontwerp van grondwet er uiteindelijk zal uitzien. Gevreesd wordt dat verschillende delen van de nieuwe grondwet overnames zullen zijn van de door de VS opgestelde TAL. Joachim Guilliard, een lid van het Duitse Irak-Tribunaal, schrijft in de linkse krant Die Junge Welt (17 augustus 2005) dat er weliswaar een hele reeks burgerlijke grondrechten in zullen staan, maar dat de sociale rechten uit de oude grondwet dreigen geëlimineerd te worden. Het gaat onder andere over het recht op een verzekerd levensonderhoud, het recht op arbeid en onderwijs en de verplichting voor de staat om te zorgen voor een aangepaste gezondheidszorg.

Wat ook de uitkomst moge zijn, het hele politieke proces dreigt te mislukken zolang de bezetting en het geweld voortduren. Het is paradoxaal, maar realiteit: de VS-bezettingstroepen, die aan de basis liggen van het geweld (er oorzaak en doelwit van zijn), zullen wellicht in Irak blijven zolang…. het geweld voortduurt. Dat kan nog lang duren, tenzij de druk van een omgeslagen publieke opinie verder groeit en de militaire verliezen en kosten te groot worden. De invasie heeft het land danig ontwricht dat er op korte termijn geen oplossing in zicht is. Een grondwet en verkiezingen, zoals de VS willen doen geloven, zullen daar hoogstwaarschijnlijk niet veel aan veranderen.

Ludo De Brabander

Deze bijdrage is geschreven op 18 augustus 2005, het ogenblik waarop het nog wachten is op de officiële ontwerpversie van de grondwet. Wordt dus ongetwijfeld vervolgd.

(1) Washington Post, 13 augustus 2005
(2) Juan Cole. ‘Summit in Constitution Postponed. Sistani accepts Federalism in Principle’ op
http://www.juancole.com
(3) Pierre Prier. ‘Le communautarisme hante le débat constitutionnel à Bagdad’. Le Figaro, 13 augustuis 2005

meer artikels over het Midden-Oosten op www.vrede.be

Vrede DOOR:

Deel dit artikel