Navo-top in Istanbul: veel dompers op mondiale ambities

Eind juni komen de NAVO-leiders bijeen in Istanbul. Met de ambities van de NAVO om politieagent van de wereld te worden gaat het niet helemaal goed. Er is een gebrek aan middelen maar ook politieke wil. Zo vallen er heel wat knelpunten en meningsverschillen weg te werken over Irak en Afghanistan. Het partnerschap met Rusland staat onder druk omwille van de opeenvolgende uitbreidingen en de militaire NAVO-opbouw aan de grens. Plannen voor een partnerschap met Arabische landen vallen ook in duigen.

Eind juni komen de NAVO-leiders bijeen in Istanbul. Met de ambities van de NAVO om politieagent van de wereld te worden gaat het niet helemaal goed. Er is een gebrek aan middelen maar ook politieke wil. Zo vallen er heel wat knelpunten en meningsverschillen weg te werken over Irak en Afghanistan. Het partnerschap met Rusland staat onder druk omwille van de opeenvolgende uitbreidingen en de militaire NAVO-opbouw aan de grens. Plannen voor een partnerschap met Arabische landen vallen ook in duigen.

De Navo-top in Istanbul komt op een moment dat de eenheid tussen de 26 bondgenoten ver te zoeken is. De NAVO-leiders weten eigenlijk niet goed waar het met de NAVO naartoe moet. In de aanloop naar de goedkeuring van de nieuwe VN-resolutie 1546 over de machtsoverdracht in Irak, waarin de bezettingsmacht gelegitimeerd wordt, is duidelijk dat verschillende NAVO-partners niet staan te springen op een NAVO-rol in het gebied. De Duitse Bondskanselier Schröder stelt enigszins diplomatisch dat hij zijn twijfels heeft bij het feit of de NAVO wel het juiste instrument is. Hoewel hij, zoals de Belgen, zeker geen veto wil uitspreken over een NAVO-rol in Irak wil hij zich duidelijk niet in dit wespennest begeven. “Het probleem zal zijn dat de NAVO zich in dezelfde situatie zal bevinden als de coalitietroepen…”, aldus een voorzichtige Schröder.(1) Komt daarbij dat het ook al niet goed gesteld is met de met de door de Amerikanen en Britten opgezette ‘coalition of the willing’ die meer en meer uit mekaar dreigt te vallen. Navo-partner Spanje heeft onder de nieuwe socialistische regering zijn troepen reeds teruggetrokken. Een ander NAVO-lid, Noorwegen, wil zijn 150 man sterke troepenmacht maar tot 30 juni in Basra houden. En in Polen groeit de discussie over de aanwezigheid in Irak.

Schröder heeft gesuggereerd dat in de plaats van de NAVO beter troepen uit andere islamitische landen zouden worden ingezet. Maar ook dat wordt niets. Op de geplande uitnodiging voor de Istanbul-top aan een zestal Arabische landen, om in het kader van het ‘Groter Midden-Oosten-‘initiatief de banden aan te halen met de NAVO, is een negatief antwoord gekomen, na de publicatie van de folterbeelden in Irak. Ook op de aanwezigheid van Israël haken de Arabische genodigden af.

Nood aan dringende hervorming

De nieuwe NAVO-secretaris-generaal Jaap de Hoop Scheffer heeft op 8 juni een sterk staaltje van peptalk weggegeven, bij het overlopen van de onderwerpen van zijn eerste grote top: “Onze Istanbul-top, eind deze maand, zal aantonen dat de transatlantische gemeenschap een sterke kracht blijft voor positieve verandering”. (2) Maar de Hoop Scheffer kon er niet onderuit om het over de vele knelpunten te hebben. Zo ligt in Afghanistan een belangrijke test voor de capaciteit van de NAVO om met succes buiten de transatlantische regio op te treden. De ambities van de 6.500 sterke troepenmacht, ISAF, om het actieterrein uit breiden, botsen op financiële, militaire en politieke beperkingen van de individuele lidstaten. Op de hoofdstad Kaboel na, is er zo goed als niets onder controle. Heel wat beloofd militair materieel, zoals transporthelikopters of vliegtuigen, geraakt maar niet ter plaatse. Ook het ontplooien van een medisch corps blijft aanslepen. (3) De vertragingen brengen de NAVO-plannen om vijf zogenaamde ‘provinciale Reconstructie Teams’ (PRT) op te zetten in gevaar. Volgens de NAVO zijn deze PRT’s, civiel-militaire team’s die de dialoog, het vertrouwen en de veiligheid moeten uitbouwen. Als de NAVO in Afghanistan mislukt mag het toekomstige operaties buiten de transatlantische zone wel vergeten. Vandaar ook dat de NAVO-secretaris-generaal Afghanistan tot hoogste prioriteit heeft uitgeroepen.

Daarvoor zijn echter dringende hervormingen nodig die, ook al wordt veel lippendienst aan de NAVO bewezen, het lang niet zo zeker zullen halen. Zo wil de Hoop Scheffer, naar het voorbeeld van de AWACS (radarvliegtuigen), de NAVO laten beschikken over gezamenlijk materieel die het bondgenootschap dan ook zelf kan inzetten. Maar het is vooral zijn voorstel om nieuwe missies met aparte fondsen te financieren buiten de bestaande nationale defensiebudgetten, dat voorspelbaar veel discussies met zich zal mee brengen. Dat is volgens de Hoop Scheffer en het militair apparaat nochtans een voorwaarde wil de NAVO haar mondiale rol spelen.

De NAVO wereldwijd

Verschillende NAVO-leiders maken er geen geheim van dat dit het uiteindelijke doel is van de NAVO. Dat staat trouwens ook direct of indirect in de slotverklaringen van Washington (april 1999) en Praag (november 2002).(4) Volgens de Hoop Scheffer is de NAVO een “noodzakelijk deel van de pogingen van de internationale gemeenschap om vrede te stichten in conflictzones”. (5) Daarbij lijkt geen enkele regio te ver. NAVO-adepten zien een rol voor het militair bondgenootschap weggelegd in Afrika. Daarover zijn er duidelijk groeiende contacten tussen de VN en de NAVO. Tien jaar geleden was zoiets nog ondenkbaar. Binnen de VN wilde men de NAVO lange tijd zeker niet het statuut geven van ‘regionale veiligheidsorganisatie’ zoals dat in hoofdstuk 8 van het VN-Handvest staat omschreven. De VN kunnen evenwel de groeiende behoefte aan blauwhelmen en bijhorend materieel niet meer volgen, waardoor ze zich genoodzaakt zien om te lonken naar het militair apparaat van de NAVO. Hoewel de NAVO in de Balkan en Afghanistan getoond heeft de VN niet nodig te hebben, zou zo’n samenwerking toch gelegen komen. Het zou zorgen voor een grotere legitimering van het bondgenootschap dat bijna vijftien jaar na de Koude oorlog nog steeds met een identiteitscrisis kampt en af te rekenen krijgt met een kritische en /of bezuinigende thuisbasis in de lidstaten.

De mondiale ambities hebben ook (en vooral) met economische bekommernissen te maken, en dan vooral met wat omzwachteld ‘energieveiligheid’ wordt genoemd. Niet toevallig is de NAVO erg bezig met twee regio’s: het Midden-Oosten en de Kaspische regio. Nu al opereert de NAVO in deze laatste regio als beschermheer van GUUAM (Georgië, Oekraïne, Oezbekistan, Azerbeidzjan en Moldavië), opgericht in 1996 als een politieke, economische en geostrategische alliantie los van Rusland. Een aantal van die landen wordt genoemd als toekomstige nieuwe NAVO-lidstaten. (6) Met Oekraïne zijn nog zeer recent enge militaire samenwerkingsakkoorden afgesproken (de ‘strategische luchtlift’). Georgië heeft als eerste land een Individueel Partnerschapsactieplan (IPAP) bij de NAVO ingediend. Dat is een instrument van het Partnerschap voor Vrede (PfP), een akkoord tussen de NAVO en twintig landen vooral in Oost-Europa, waaronder Rusland en Oekraïne. Daardoor kan Georgië genieten van NAVO-advies en assistentie in defensie- en veiligheidszaken. Maar zowel in Georgië als in Moldavië beschikken de Russen nog over militaire basissen die ondanks een akkoord met de NAVO uit 1999 nog steeds niet zijn ontruimd. Rusland dat eveneens met energiebelangen in de regio zit, heeft het alsmaar moeilijker met de groeiende NAVO-invloed in wat Moskou ziet als de eigen achtertuin.

Spanningen met Rusland

De NAVO-uitbreiding richting oosten zorgt voor groeiende spanningen met Rusland en zorgt voor donderwolken boven de Istanbul-top. Op 29 maart 2004 traden 7 nieuwe lidstaten tot de NAVO toe, waaronder drie voormalig Sovjetrepublieken. Het ziet er naar uit dat ook Albanië, Kroatië en Macedonië hun ticket zullen krijgen voor lidmaatschap. Rusland kijkt argwanend naar het voortdurende opschuiven van de NAVO-grens en de bijhorende militaire machtsontplooiing. Toen 4 Belgische F-16’s daags na de toetreding van Estland, Letland en Litouwen in opdracht van de NAVO het luchtruim van die landen gingen bewaken, kwam er hevig protest uit Moskou. Daar vreest men bovendien dat de Baltische staten, die buiten het CFE-verdrag – het akkoord over Conventionele wapens - vallen, gebruikt zullen worden voor een militaire opbouw die Rusland rechtstreeks bedreigt. De Russische protesten noopten de NAVO-secretaris-generaal al tot de belofte dat de Baltische staten alsnog tot het CFE-verdrag zullen toetreden.

Dat lijkt echter niet voldoende om de Russen tevreden te stemmen. Russische politici vrezen dat de Baltische en andere nieuwe staten als nucleaire buitenposten zullen dienen van de NAVO. Grote bedenkingen zijn er ook over de NAVO-plannen om militaire basissen in Polen op te zetten. De voorzitter van de Commissie internationale aangelegenheden van de Doema ( het Russisch Parlement), Konstantin Kossatschow stelt zich in een interview met de conservatieve Duitse krant Die Welt de vraag die vele Russen stellen: “Waarom hebben de VS nu basissen nodig in Polen? Dan toch om zich te beschermen tegen Rusland?”(8) De Doema stemde eind maart een resolutie met 305 stemmen voor en 41 tegen waarin gewaarschuwd wordt voor de militaire opbouw van de NAVO aan de grenzen met Rusland. Het Russische parlement dreigt ermee dat het land zich wel eens zou kunnen terugtrekken uit de overeenkomsten voor conventionele wapenbeheersing en de nucleaire afschrikking zou kunnen opwaarderen.

De Russische minister van Defensie, Sergei Ivanov uit in een opiniestuk in de International Herald Tribune zijn ongerustheid over het feit dat de NAVO zich niet veel van de Russische gevoeligheden aantrekt.(9) Naast de militaire basissen en de uitbreidingen kijkt Rusland ook argwanend naar de mondiale ambities van de NAVO. In hetzelfde opiniestuk zegt Defensieminister Ivanov: “Meest zorgwekkend was de NAVO-top in Praag, waar de Alliantie overeenkwam om zelfs militaire operaties uit te voeren buiten het territorium van de leden van de Alliantie, wanneer dat nodig wordt geacht. Nergens in de verklaring van de Top wordt er gezegd dat de NAVO voor dergelijke acties een mandaat zou moeten hebben van de Verenigde Naties” en verderop: “Elke NAVO-actie die niet is goedgekeurd door de Verenigde Naties moet daarom als illegaal worden gezien – inclusief preventieve oorlogen zoals deze in Irak”.

Dat het ongenoegen diep zit blijkt ook uit het feit dat de Russische president Vladimir Putin de uitnodiging van de NAVO afwijst om de NAVO-top in Istanbul bij te wonen.

Ludo De Brabander

Dit artikel verschijnt in het juli/augustus nummer (2004) van het Tijdschrift Vrede. Voor een proefnummer of abonnement. Mail naar vrede@vrede.be http://www.vrede.be

Meer informatie

Voor een standpunt van vzw Vrede over de top van Istanbul: Stop de NAVO

Meer informatie over de verschillende initiatieven van de Turkse vredesbeweging is te verkrijgen bij Yýldýz Onen van de Global Peace and Justice Coalition of Turkey - tel: 0090 5362196341. Er is ook een website, maar met voorlopig enkel informatie in het Turks: www.kureselbarisveadalet.org

In de Turkse krant Turkish Daily News vindt u hier een artikel over het anti-NAVO-protest: Anti-NATO protests on the rise

Noten bij het artikel

1. International Herald Tribune, 21 mei 2004

2. Jaap de Hoop Scheffer. Istanbul Summit: The Transatlantic Alliance Shaping Stability. Speech in the Centre if European Reform, Brussel, 8 juni 2004

3. The Financial Times, 27 mei 2004

4. De verklaringen van beide tops zijn te vinden op: http://www.nato.int/docu/comm.htm#sum

5. Jan de Hoop Scheffer. Ibidem

6. Vladimir Socor. East of the New Nato. In: Wall Street Journal, 26 maart 2004

7. ‘NATO-Ukraine Memorandum of Understanding on Strategic Airlift’ zie: http://www.nato.int/

8. Die Welt, 31 maart 2004

9. Sergei Ivanov. Russia cannot turn a blind eye to the West. In: International Herald Tribune, 8 juni 2004

Vrede DOOR:

Deel dit artikel