Q&A: staatsgreep in Honduras

De situatie in Honduras is gespannen. Mensen blijven op straat komen op om de terugkomst van de afgezette president Zelaya te eisen. Wat is er gebeurd? Waarom werd Zelaya verbannen? Hoe is de situatie nu? Onze regioverantwoordelijke Midden-Amerika Greet Schaumans geeft een helder antwoord op een aantal belangrijke vragen.

1. Wat is er gebeurd in Honduras?

Zondag 28 juni 2009 in de vroege ochtend. Een bataljon militairen pakt president Zelaya op in zijn paleis en voert hem naar de luchtmachtbasis, die tegelijk ook een basis voor Amerikaanse militairen is. Vandaar wordt hij per vliegtuig naar Costa Rica gebracht. Diezelfde dag nog vergadert het congres en stelt Roberto Micheletti aan tot nieuwe president. Men leest er een brief voor waarin Zelaya zijn ontslag aankondigt. Maar de handtekening blijkt vals te zijn en in de loop van de dag meldt Zelaya vanuit Costa Rica dat hij geen brief heeft geschreven. Hoewel de elektriciteit en de communicatiemiddelen zijn afgesloten, verspreidt het bericht zich als een lopend vuurtje via gsm. Micheletti komt uit dezelfde partij als Zelaya en beweert dat het eigenlijk gaat om een vervanging van president en dat dit gebeurde zoals de grondwet voorschrijft. Maar waarom moest de  president  dan onder militaire begeleiding het land verlaten? Het gaat dus wel degelijk om een staatsgreep door de voorzitter van het congres samen met het leger en met akkoord van het hooggerechtshof.

2. Waarom moest Zelaya weg?

Zelaya stelde enige tijd geleden voor om een opiniepeiling bij de bevolking te organiseren met de vraag of bij de presidentsverkiezingen in november 2009 ook een ‘vierde urne’ kon gezet worden.  Op die manier zou de bevolking zich kunnen uitspreken over de vraag of de volgende regering in 2010 aan een grondwetswijziging mag werken. Zelaya voelde dat hij wel steun had van veel sociale bewegingen en organisaties maar helemaal niet van de politieke en economische machthebbers, die nog steeds doorwegen in het beleid.
De dagen voor Zelaya’s afzetting, steeg de spanning en confrontatie tussen de wetgevende, juridische en  uitvoerende macht. Zelaya besloot alleen door te gaan met zijn voorstel (waardoor ook hij de grondwet niet helemaal respecteerde). De vonk kwam er nadat de stafchef van het leger op donderdag 25 juni weigerde de urnen voor de stemming naar de gemeenten en gemeenschappen te laten brengen. Hierop besloot Zelaya de stafchef van het leger Generaal Romeo Vásquez Velásquez af te zetten wegens ongehoorzaamheid. Het hooggerechtshof doet deze beslissing echter in snel tempo teniet en herstelt de stafchef in zijn functie. Er volgt commotie en de sociale organisaties besluiten om zelf naar de hoofdstad te gaan en de urnen voor de stemming van zondag 28/6 op te halen. Zelaya roept op tot kalmte en slaagt erin de gemoederen te bedaren. De staatsgreep was intussen in de maak.

3. Wie is de afgezette president Manuel Zelaya?

Zelaya won als kandidaat van de liberale partij de verkiezingen van eind 2005 en trad in januari 2006 aan als president. Hij is grootgrondbezitter en ondernemer afkomstig uit het departement Olancho en behoort tot de oligarchie van het land. Hij liep school in de betere colleges en staat bekend als gevoelig voor de strijd tegen armoede, corruptie en structureel geweld, ook al zijn corruptie en geweld de laatste jaren gestegen. Hij is vaak te zien te paard met rancherohoed en cowboylaarzen en heeft een populistisch imago. Honduras tekende voorheen de vrijhandelsakkoorden met de Verenigde Staten en zit vast aan een markteconomie die weinig bijdraagt om de levenskwaliteit van de 7,5 miljoen Hondurezen te verbeteren.
Bij zijn aantreden was de economische crisis in het land groot en was er dringend nood aan een oplossing om de brandstofprijzen te verlagen en zo de aanvoer van voedsel en transport voor de bevolking te blijven garanderen. Hij zocht contact met Venezuela dat al sociale en economische projecten had gesteund. In het kader van het Petrocaribe systeem kon brandstof verkregen worden via een krediet waarbij 50% betaald werd en de andere 50% konden afbetaald worden op 25 jaar met 1% interest. Het zo gespaarde kapitaal kan dan geïnvesteerd worden in sociale initiatieven. De rest van de regering was echter niet erg gelukkig met deze manier van doen. In 2007 zocht Zelaya toenadering tot Daniel Ortega van Nicaragua en Hugo Chavez van Venezuela.  Hij toonde ook interesse voor de ALBA (Alternativa Bolivariana para las Americas) gepromoot door Chavez om de landen van de subregio in Latijns-Amerika dichter bij elkaar te brengen en samen in te gaan tegen de neoliberale strekkingen. Op 10 oktober 2008 tekent Zelaya het akkoord met ALBA. De privésector in Honduras en ook heel wat leden van de regering zijn het opnieuw oneens met deze keuze. Velen hadden bij Zelaya’s verkiezing deze onverwachte zwenking naar links niet verwacht. Het land wordt van oudsher bestuurd door ofwel de liberale partij ofwel de conservatieve partij. Beide partijen hebben hun aanhang bij de economische en industriële sector, de gegoede burgerij en ook een deel van de kerken. Zij volgen dus met veel argwaan de evolutie van het beleid dat steeds meer opening krijgt naar de sociale sectoren en bewegingen. Zo krijgen boerenorganisaties stilaan hoop op verandering en meer inspraak.

4. Hoe reageert de bevolking op de afzetting van president Zelaya?

De situatie was de dagen voorheen sterk gepolariseerd en geen van beide kampen wou tot dialoog overgaan.  Het onvermijdelijke moest gebeuren. Zodra het bericht van de kidnapping van de president en de staatsgreep bekend raakt, komt gans het land in beweging. Eens er terug elektriciteit is, wordt er druk gemaild, ge-sms’t en getelefoneerd. De informatie circuleert vooral via internet en google-groups van de sociale organisaties en bewegingen. De bevolking is verontwaardigd en kwaad dat een staatgreep het enige middel blijkt voor degenen die hun privileges vrezen te verliezen. Het verzet komt massaal op gang in vele delen van het land.  Er komen protestmarsen in diverse steden en verklaringen waarin de staatsgreep veroordeeld wordt. Zelaya vraagt, eerst vanuit Costa Rica en later vanuit Panama, om geen geweld te gebruiken. Enkele leiders van sociale bewegingen worden opgepakt en gevangen gezet. Onder hen ook een medewerker van onze partnerorganisatie FIAN. Er heerst onzekerheid maar vooral woede omwille van het gebrek aan goede en correcte informatie. Stilaan komt er meer duidelijkheid over het gebeuren en over de leugens van het nieuwe bewind.

5. Hoe is de huidige situatie in Honduras?

De de facto-regering kondigde een uitgaansverbod af tussen 22u en 5u. Vorige zondag zelfs van 18u30 tot 5u. Wie in die periode op straat komt, wordt opgepakt. De president vaardigde een decreet uit dat persoonlijke vrijheid beperkt, samenscholing en bijeenkomsten verbiedt, het vrij verkeer van personen beperkt. Bovendien mogen personen meer dan 24u opgepakt blijven zonder enige juridische bijstand.
Nu, een dikke week na de staatsgreep, is de bevolking massaal afgezakt naar de hoofdstad en naar San Pedro Sula, de tweede belangrijkste stad, om te protesteren tegen de staatsgreep en de terugkeer van de democratie en de president te vragen. Zondag 5 juli was de terugkeer van president Zelaya voorzien en trok de massa naar de luchthaven om hem te verwelkomen. Het leger bezette echter de landingsbaan zodat Zelaya willens nillens moest uitwijken naar Managua. Vandaar trok hij naar El Salvador. Het is nu wachten hoe en wanneer hij zal terugkomen. Maandag is er opnieuw massaal protest in de steden en is er een algemene staking. De de facto-regering roept mensen eveneens op om te manifesteren voor ‘Vrede en democratie’. Nu blijkt echter dat vele werkgevers hun werknemers verplichten om mee op te stappen. Zoniet worden ze ontslagen.

6. Hoe legitiem is de huidige interim-regering?

De huidige regering zegt dat ze constitutioneel aan de macht is gekomen, vermits volgens hen enkel een vervanging is gebeurd en dus geen inbreuk tegen de grondwet. Maar de ‘ontslagbrief’ van president Zelaya blijkt vals te zijn. Een ‘verklaring’ van een rechter die het ontslag zou betekend hebben, wordt door de rechter in kwestie zelf als onwaar weerlegd. De de facto-regering wringt zich in bochten om gelijk te halen. Het is duidelijk dat niet alle stappen van de grondwet werden gerespecteerd. En al beweert men dat Zelaya ook niet alle regels van de grondwet respecteerde, de nieuwe regering is grof in de fout gegaan o.a. door het leger in te zetten tegen een bevolking die geweldloos protesteert.

7. Hoe reageert de internationale gemeenschap op deze staatsgreep? (VN, EU, OAS, VS/Wereldbank,…)

De internationale gemeenschap reageert afkeurend en veroordeelt de staatsgreep massaal. Zij steunt het geweldloze verzet van de bevolking die enkel hoopt op meer sociale veranderingen. De Europese Unie besliste haar ambassadeurs terug te roepen, de Organisatie van Amerikaanse Staten beslisten tot uitsluiting van Honduras waardoor het land volledig geïsoleerd geraakt in de regio en het continent. De Verenigde Staten veroordelen de staatsgreep maar spreken zich pas na een week duidelijker uit en trekken de visa van de coupplegers in. De voorzitter van de Algemene Vergadering van de UNO, Miguel d’Escoto vergezelt Zelaya op zijn terugreis naar Honduras. Alle andere Latijns-Amerikaanse landen hebben de staatsgreep veroordeeld en enkele presidenten zullen Zelaya ook vergezellen op zijn terugreis. Er komt eveneens veel steun en reactie van diverse sociale bewegingen en organisaties uit diverse delen van de wereld.

8. Wat is de rol van de katholieke Kerk?

De katholieke kerk heeft de voorbije weken vóór de staatsgreep opgeroepen tot dialoog vanuit een grote zorg over de toenemende verdeeldheid en polarisering van de situatie in verband met het initiatief voor de volksconsultatie. De oorzaken liggen echter dieper. Het volk wil verandering en vraagt al lang naar oplossingen voor de vele sociale problemen zoals het toenemende sociale geweld, de dalende overheidsmiddelen, de werkloosheid, de toename van georganiseerd geweld en de invloed van drugstrafiek in het land, de verloedering van de sociale waarden, de kwetsbaarheid van het land bij natuurrampen, het grootgrondbezit, enz.. De kerk veroordeelt de zucht naar macht van de politici. Deze beschouwen zich als de erfgenamen van het patrimonium van het land en verliezen door een onlesbare dorst naar rijkdom, de integrale ontwikkeling van het land uit het oog. Voor al deze problemen kwamen van de overheid tot nu toe weinig oplossingen.
Volksconsultaties zijn een belangrijk middel voor politieke betrokkenheid en participatie op voorwaarde dat ze georganiseerd worden binnen de voorschriften van de wet zegt de Kardinaal. De kritiek op de aanpak van Zelaya is wellicht terecht . Na de staatsgreep bleef het enkele dagen stil. Pas zaterdag 4 juli leest de kardinaal een communiqué voor van de bisschoppenconferentie. De bisschoppen stellen dat Zelaya de juridische stappen van de grondwet niet gerespecteerd heeft en zo tegen de wetgevende en rechterlijke macht is ingegaan. Tegelijk roepen ze op tot dialoog en verzoening tussen de twee blokken. Een uitspraak over de staatsgreep komt er niet. De bevolking en vele organisaties nemen dit de kardinaal zeer kwalijk. Voor iemand, die op internationaal vlak als een open en geëngageerd persoon bekend staat is dergelijke uitspraak wel een ontgoocheling voor het volk. Van de sociale pastoraal van het bisdom Santa Rosa de Copan kwam wel een duidelijke veroordeling van de staatsgreep en vraag voor herstel van de democratie. Hoewel de Hondurese kerk steeds sterk pleit voor meer sociaal beleid is er naar aanleiding van de recente feiten duidelijk verdeeldheid.

9. Hoe staat het met de berichtgeving vanuit Honduras?

Volgens onze cooperante Machteld Dhondt geeft de Hondurese pers nauwelijks bericht over de beweging van verzet in het land en op tv worden gewone programma’s uitgezonden. “Sinds gisteren is Kanaal 36 terug op de kabel. Sinds vorige week zondag, de dag van de staatsgreep, zijn ze van de beeldbuis gehaald en hebben heel wat mensen in Honduras geen evenwichtige nieuwsberichten meer kunnen zien aangezien de andere kanalen allemaal aan de kant van de Micheletti staan. Sommigen onder ons hebben zich kunnen "redden" met Telesur (van Venezuela) maar dat zijn enkele de personen die over Internet beschikken.”
In de dagen na de staatsgreep worden journalisten van volksradio’s bedreigd en verplicht te sluiten. De lokalen worden overvallen en het materiaal weggehaald of er worden kleine bommen binnengegooid zoals bij Canal 11 in de hoofdstad.

10. Welke scenario’s zijn er mogelijk voor de toekomst?

Nu het land politiek bijna volledig geïsoleerd is, rijst de vraag of de de facto-regering haar standpunt zal wijzigen. Volgens de laatste berichten nemen mede-aanstokers van de staatsgreep, nl. twee oud presidenten (Ricardo Maduro en Carlos Flores Facussé) en zakenman Rafael Ferrari, nu afstand van Micheletti. Na uren onderhandelen kwamen ze niet tot een overeenkomst om in dialoog te gaan over de terugkeer van Zelaya. De twee oud presidenten reisden naar Washington om deel te nemen aan onderhandelingen met de OAS. Volgens recente berichten zou Micheletti toch aan de OAS gevraagd hebben om een commissie in het leven te roepen om een dialoog op te starten.
Anderzijds zijn er vandaag gesprekken in Washington tussen H. Clinton, de OAS en Zelaya en misschien ook  met leden van de regering van Micheletti. Dit zou een eerste stap kunnen zijn in de richting van dialoog.
Vermoedelijk zal bekeken worden of de verkiezingen van november kunnen vervroegd worden.
De vraag blijft of en wanneer Zelaya naar zijn land kan terugkeren, wat het volk eigenlijk wel verwacht als symbool van herstel van de democratie. De zaak is niet dat men absoluut Zelaya terugwil, wel dat de staatsgreep niet aanvaard wordt en dat de democratie in het land moet hersteld worden. Het volk wil absoluut geen legerregering meer zoals in het verleden al te vaak het geval is geweest.

11. En onze partnerorganisaties?

Broederlijk Delen steunt een 7-tal basisorganisaties in Honduras. Naast een jongerengroep zijn dat vooral boerenorganisaties of vrouwengroepen in de arme zones van het land. Zij veroordelen ten volle de staatsgreep en vragen zo vlug mogelijk de terugkeer naar een democratisch beleid. Een grotere participatie van de bevolking betekent voor hen meer inspraak en hopelijk een socialer gericht beleid en bestuur van het land.

Deel dit artikel