Daens op zijn Afrikaans

(De Tijd) - 'Trek uw plan.' Dat is het devies op de informele arbeidsmarkt in Afrika. In Senegal zijn sociale rechten onbestaande en blijken vakbonden opvallend genoeg niet populair. Met haar 'Wereldburger'-campagne vraagt Wereldsolidariteit leden van Belgische vakbonden om internationale solidariteit, hulp bij de opbouw van sociale rechten in de derde wereld en ruggensteun voor vakbonden op zijn Afrikaans.

Mensen die werk zoeken, er geen vinden en zich vervolgens niet zelf behelpen, noemen wij in Senegal werkloos. Maar in Senegal zijn bijna geen werklozen. In Europa betekent werkloos zijn dat je een werkloosheidsuitkering krijgt.' Abdou Aziz Sy was goed op weg een carrière met aanzien uit te bouwen. Met een universitair diploma geschiedenis op zak was hij van een job als leraar verzekerd geweest. Maar Sy moest zijn universitaire studies stopzetten omdat zijn familie financieel niet rondkwam. 'Ik moest een job zien te vinden. Het is puur toeval dat ik beenhouwer geworden ben', vertelt Aziz aan de telefoon vanuit Dakar. 'Ik zag op de markt mensen die vlees verkochten en dat ging goed vooruit. Alleen bestaat er in Senegal geen formele opleiding voor beenhouwers. En mijn vader was marabout, een godsdienstige leider. Die had dus niets met beenhouwers te maken. Via het informele circuit heb ik uiteindelijk de stiel geleerd.'

De student geschiedenis die beenhouwer werd, is de perfecte illustratie van de informele economie in de derde wereld. Aziz werd 'on the job' gevormd. 's Ochtends koopt hij enkele koeien en schapen op bij boeren. Nadat de dieren zijn geslacht in het slachthuis van Dakar, verkoopt hij de versneden karkassen aan handelaars op de markt. Na de markt incasseert hij de opbrengsten en trekt hij naar de boeren om hun te betalen voor het vee.

Aziz is een van de acht op de tien mensen uit de derde wereld die elke dag naar het werk vertrekken zonder te weten of ze die dag nog werk zullen hebben. Laat staan of ze die dag ook effectief iets gaan verdienen. Van een arbeidscontract, ziekenfonds of veiligheid op het werk heeft in Senegal en de rest van de derde wereld nauwelijks iemand gehoord. En het idee dat je geld krijgt van de staat wanneer je geen werk hebt, is er te gek voor woorden. De informele sector is de 'trek uw plan'-economie van de Derde Wereld. In Senegal hebben ongeveer 250.000 mensen vast werk, op een actieve bevolking van zes miljoen. 

Marktwaarde

'In de informele sector is bijzonder weinig kapitaal en heel veel vertrouwen aanwezig', zegt An De Wit, coördinator sensibilisatie bij Wereldsolidariteit. In de koepel van Christelijke Werknemersorganisaties is Wereldsolidariteit de niet-gouvernementele organisatie (NGO) die campagne voert voor solidariteit met werknemers in de derde wereld. Begin dit jaar trok De Wit naar Senegal om er zich onder te dompelen in de informele economie. 'Het slachthuis van Dakar is een goed voorbeeld om uit te leggen wat informele economie precies is. Enkel het slachten zelf in het slachthuis gebeurt formeel.' De slagers in het slachthuis mogen zich gelukkig prijzen omdat ze vast werk en een arbeidscontract hebben. Ook al zijn hun arbeidsomstandigheden hallucinant. 'Een van de mensen van onze groep is in het dagelijks leven beenhouwer', vertelt An De Wit. 'Hij heeft z'n ogen nogal opengetrokken.'

Even later ziet het bezoek uit België de informele economie in de praktijk is. 'Honderden mensen zitten er buiten achter het slachthuis te wachten op het slachtafval', vertelt An De Wit. 'Er zijn groepjes mensen die huiden recupereren, anderen die poten afkoken en schoonmaken, mensen die ingewanden uitsorteren. Alles waar een marktwaarde aan vastzit proberen die mensen buiten aan de man te brengen. Maar er zijn er ook die via de informele economie een busje huren en een soort openbaar vervoer organiseren. Of kinderen die elke dag een paar flessen water moeten aan de man brengen. En dan maar hopen dat ze ze verkocht krijgen. Toen Aziz enkele weken op tegenbezoek was in Brussel, had hij een koffer vol kleren mee. Ze waren niet van hem maar van enkele kleermakers die hem hadden gevraagd of hij ze niet in België aan de man kon brengen.'

Sanering

Corruptie en politieke instabiliteit hebben een rechtstreekse invloed op eigen ondernemerschap, buitenlandse investeringen, economische ontwikkeling en formele tewerkstelling. Maar ook het vrijmaken van de wereldhandel en de structurele aanpassingsprogramma's van de Wereldbank zorgen er volgens Wereldsolidariteit voor dat de massa mensen die voor hun broodwinning afhankelijk zijn van de informele economie, nog toeneemt. 'In het noorden van Senegal werkten drie jaar geleden nog 9.000 mensen in de suikerteelt. Nu zijn het er 3.000. 'Senegal kan niet op tegen de zwaar gesubsidieerde Europese suiker', zegt An De Wit. 'En elke nieuwe lening bij de Wereldbank kost het land ook zware saneringen. De overheid bespaart dan op haar administratie, onderwijs en gezondheidszorg. En telkens weer belanden mensen die met een vast contract voor de overheid werkten in de informele economie. Omdat je er bijna niet op een formele manier je brood kan verdienen, blijft de 'trek uw plan-economie' in Senegal en het gros van de andere landen in Afrika over als enige optie. Het is dat of sterven in de goot.'

Wereldsolidariteit wil de actieve bevolking van de informele economie helpen zich te organiseren zodat ze hun belangen kunnen verdedigen en hun welzijn en welvaart zien groeien. Met haar 'Wereldburger'-campagne wil de NGO werknemers in ons land sensibiliseren om solidariteit aan de dag te leggen met burgers in andere landen die niet beschikken over de sociale verworvenheden die wij doodnormaal vinden.

…/… 'Veel mensen hebben totaal geen idee van de moeite en de strijd die anderen zich in ons land hebben getroost voor het bekomen van sociale rechten.' Maar ook enig eigenbelang is de NGO als campagne-argument niet vreemd. 'Werknemers in ons land beginnen aan de lijve te ondervinden wat het betekent wanneer bedrijven uitwijken naar lage loonlanden. Als we niet willen het slachtoffer worden van de uitwassen van de neo-liberale markteconomie moeten we ervoor zorgen dat de sociale bescherming in de Derde Wereld dringend verbetert.'

Microkredieten

Volgens Wereldsolidariteit zijn er verschillende manieren waarop de positie van werknemers in de ongeregelde informele sector kan verbeterd worden. 'Een vrouw die vier vissen moet verkopen op de markt van Dakar heeft een probleem als ze er op het einde van de dag één overheeft. Wij reiken microkredieten uit aan vrouwen die zich verenigen. Dankzij een klein krediet beschikken ze over de nodige middelen om een koelkast te kopen. Zo kunnen ze hun vis ook nog de volgende dag kwijt. Door rotatiefondsen met kleine kredieten maak je kleine investeringen mogelijk die een wereld van verschil maken. En tegelijkertijd helpen we de mensen kleine spaarkassen en ziekenfondsen op te richten. Door zich te verenigen bouwen mensen hun sociale rechten op.' Op het platteland krijgen de microkredieten een nog concretere vorm. Vrouwen krijgen er een som geld waarmee ze een big, drie kippen en twee schapen kunnen kopen. De opbrengst van de verkoop van het varken geldt als terugbetaling van de lening, de meerwaarde van wat de kippen en het schaap opbrengen worden gebruikt om de ziekteverzekering van het gezin mee te betalen.

Traditioneel zetten werknemersorganisaties zich enkel in voor de verdediging van werknemers uit de formele sector. De syndicalisatiegraad in Senegal is laag en daalt de laatste jaren zelfs nog. Op een actieve bevolking van zes miljoen mensen werken in Senegal een luttele 250.000 mensen in de formele economie. De reden waarom traditionele vakbonden in Afrika nagenoeg onbestaande zijn, ligt volgens Abdou Aziz Sy voor de hand. 'In West-Europa was de strijd om sociale rechten voor arbeiders ingebed in de industriële revolutie. In onze landen werken de meeste mensen in de landbouw, handel en visserij. Mensen denken dat het geen zin heeft zich te verenigen. Wij proberen het besef te laten doordringen dat hun sociale positie substantieel kan verbeteren als ze dat wel doen.'

Abdou Aziz Sy is inmiddels in de Union Démocratique des Travailleurs Senegalais (UDTS) uitgegroeid tot vakbondsafgevaardigde. Alleen is dat laatste een groot woord voor wie hem zou vergelijken met de financiële bescherming die 'délégués' in België genieten. 'Er zijn weken dat ik drie dagen op rij niet ga werken omdat ik met onze vakbond bezig ben. Mijn vrouw en twee kinderen zijn daar dan mee het slachtoffer van omdat ik dan geen geld verdien. Onze centrale beschikt niet over de middelen om ons te betalen. Dat is hard maar ik wil het ervoor over hebben. Noem mijn vakbondswerk gerust een roeping.'  

Meer info over de campagne van Wereldsolidariteit: www.wereldburger.net

Katrien BRUYLAND

De Tijd, 19 juli 2004, p. 13

Wereldsolidariteit DOOR:

Deel dit artikel