Lichte wapens, een zware menselijke kost

Naar aanleiding van de VN-Herzieningsconferentie over Kleine en Lichte Wapens die op 26 juni van start gaat in New York roept de Rode Kruis- en Rode Halve Maanbeweging de staten op om krachtdadige maatregelen te nemen om het menselijk leed dat kleine en lichte wapens berokkenen te verminderen.

Elk jaar worden honderdduizenden burgers gedood, gewond, seksueel misbruikt of uit hun huizen verdreven onder bedreiging van een wapen. De verspreiding van geweren, mortieren en ander klein militair wapentuig maakt vernietigende aanvallen op burgers en hun gemeenschappen gemakkelijker en steeds dodelijker. Tijdens en na gewapende conflicten zijn wapens dikwijls goedkoper en makkelijker te verkrijgen dan voedsel. Zelfs nadat vredesakkoorden zijn ondertekend, blijft de dreiging van gewapend geweld bestaan door de grote beschikbaarheid van wapens die na het conflict in omloop zijn.

Ondoeltreffende controles op de beschikbaarheid van kleine wapens en het veelvuldig gebruik ervan, vaak in overtreding met het internationaal humanitair recht, vormen een zware hindernis voor de werking van de Rode Kruis– en Rode Halve Maanbeweging. Ze ondermijnen de inspanningen van de organisatie om de veiligheid te garanderen van burgers in door oorlog geteisterde gemeenschappen. Inspanningen om het misbruik van wapens te voorkomen worden te vaak tenietgedaan door het groot aantal mensen die wapens dragen. Hulp bieden aan slachtoffers kan zo gevaarlijk worden dat hulpacties opgeschort worden of zelfs helemaal onmogelijk worden.

Tien jaar geleden riepen de verdragsstaten bij de Verdragen van Genève het ICRC (Internationale Rode Kruiscomité) op om de impact te onderzoeken van de grote beschikbaarheid van wapens op de benarde toestand van burgers in oorlogssituaties. Gebaseerd op haar dagelijkse ervaring in het beschermen en bijstaan van oorlogsslachtoffers over de hele wereld, besloot de organisatie dat de verspreiding van dodelijk wapentuig - van geweren tot raketlanceerders -  in handen van nieuwe en dikwijls ongedisciplineerde actoren, het lijden van burgers en het aantal inbreuken op het internationaal humanitair recht doen toenemen. De hele Rode Kruis- en Rode Halve Maanbeweging verbond er zich toe om dit zinloos menselijk leed terug te dringen. De beweging riep de staten daarom op om de controle op de beschikbaarheid en op de transfers van wapens en munitie te verstrengen.

In 2001 riepen de Verenigde Naties de eerste globale Conferentie over kleine en lichte wapens bijeen. Deze conferentie nam het Actieprogramma voor Kleine en Lichte Wapens aan dat staten verbindt tot verschillende maatregelen om een betere controle uit te oefenen op deze wapens. Sinds de aanvaarding is er vooruitgang geboekt in het regeringstoezicht, in  de ontwikkeling van gedragscodes op wapentransfers en in de aanvaarding van een overeenkomst om de internationale opsporing van illegale wapens te vergemakkelijken. De inspanning van de VN heeft ook een aantal concrete projecten op gang gebracht zoals inzameling- en vernietigingsprogramma’s. Toch is het nog niet duidelijk of het VN-Actieprogramma de situatie op het terrein daadwerkelijk heeft verbeterd en heeft geleid tot een algemene daling van de beschikbaarheid van illegale wapens.

Eind juni komen de staten in New York bijeen om het VN-Actieprogramma te herzien en om te beslissen of er meer inspanningen nodig zijn. In het licht van het wereldwijde probleem en de verschrikkelijk hoge menselijke tol, moeten de staten bereid zijn om naar de Herzieningsconferentie te komen om meer bindende en allesomvattende maatregelen aan te nemen.

  • Ten eerste moeten staten gemeenschappelijke minimumstandaarden ontwikkelen voor beslissingen over wapentransfers op nationaal vlak. Deze standaarden moeten de situaties omschrijven waarin een wapentransfer niet kan toegestaan worden, en moeten verhinderen  dat er wapens zullen getransfereerd worden als die waarschijnlijk gebruikt zullen worden om ernstige inbreuken te plegen op het internationaal humanitair recht. Bewust wapens transfereren in dergelijke omstandigheden is in strijd met de bestaande verantwoordelijkheid van staten om deze normen te doen naleven.
  • Bovendien is er dringend nood aan de ontwikkeling van krachtdadige nationale en internationale maatregelen om illegale tussenhandel in wapens te voorkomen. De rol van een aantal wapenmakelaars die zonder scrupules de wapentransfers naar conflictgebieden orkestreren waar ernstige en hardnekkige inbreuken worden gepleegd tegen het internationaal humanitair recht, is voldoende beschreven.  Maar zelfs wanneer zij met naam en toenaam gekend zijn, kunnen ze gewoonlijk hun illegale wapenhandelactiviteiten straffeloos verderzetten, gezien ze in een wettelijk vacuüm handelen en voordeel halen uit de vele hiaten in en de inconsistentie van nationale controles.
  • Er zou ook een toenemende nadruk moeten worden gelegd op de ontwikkeling van betere controles op de beschikbaarheid van munitie. Op deze manier kan men het geweld en het menselijk lijden nog meer en sneller reduceren dan door controle op de wapens zelf. Terwijl het decennia kan duren vooraleer het enorme aantal circulerende wapens afneemt, kan hun vernietigende impact snel en ingrijpend verminderen als er geen munitie voorhanden is.
  • Complementaire maatregelen om het gebruik van wapens die in strijd zijn met het internationaal humanitair recht, te beperken, verdienen ook extra aandacht.
    Kleine en lichte wapens genieten een gelegitimeerd gebruik, zoals voor de nationale verdediging en voor de ordehandhaving. Er moeten echter nog grotere inspanningen geleverd worden om te verzekeren dat de internationale regels die gelden, beter bekend geraken, toegepast en gerespecteerd worden.
  • Ten slotte moeten de factoren die de vraag naar kleine en lichte wapens voeden, beter begrepen en beantwoord worden. Anders zullen traditionele benaderingen van wapencontrole waarschijnlijk niet slagen. Er moet meer aandacht uitgaan naar de ontwikkeling van allesomvattende strategieën van geweldpreventie, die een antwoord bieden op de factoren die leiden tot wapenmisbruik en gewapend geweld in specifieke omstandigheden. Ernstige inbreuken op het internationaal humanitair recht, genocide, gedwongen verplaatsingen van de bevolking en andere aanslagen op de menselijkheid worden wereldwijd veroordeeld wanneer ze plaatsvinden. Kleine en lichte wapens zijn de middelen bij uitstek om dergelijke daden te plegen. Op de komende Herzieningsconferentie over Kleine en Lichte Wapens kunnen staten veel doen om dergelijke daden te voorkomen door hun steun te verlenen aan strengere en meer vastberaden controles op kleine wapens van militaire aard, zowel nationaal als internationaal. Het leven van duizenden mensen hangt er van af.


prof. dr. Philippe Vandekerckhove
Gedelegeerd Bestuurder
Rode Kruis-Vlaanderen

Deel dit artikel