Zal Duterte de grote leider blijven of keert het tij door protest?

Zal Duterte de grote leider blijven of keert het tij door protest?

Op 30 juni 2016 trad president Rodrigo Duterte aan als de nieuwe president van de Filipijnen. Geen enkele president vóór hem schudde het land in een jaar tijd zo dooreen. Met zijn war on drugs, herinvoering van de doodstraf en gewelddadige verbale stijl heeft hij de bevolking gepolariseerd. Toch stond zijn tevredenheidsrapport voor het eerste kwartaal van 2017 nog steeds op 66+. Wat heeft Duterte het voorbije jaar zoal uitgevoerd? En zal de bevolking achter zijn aanpak blijven staan, of komt er stilaan meer protest?

Meer dan 7.000 doden

In het kader van Dutertes war on drugs hebben volgens de autoriteiten al meer dan 700.000 druggebruikers zich gemeld bij de politie. Er zijn echter lang niet voldoende rehabilitatiecentra om hen te behandelen, en degelijke medische en sociale begeleiding is er evenmin.

Volgens de Filipijnse politie werden in april 2017 alleen al meer dan 7.000 mensen gedood in de strijd tegen drugs. De meeste kwamen uit arme buurten. Slechts 2.555 doden worden toegeschreven aan legitieme politieactiviteiten. De rest zijn dus buitengerechtelijke moorden. Bovendien hebben verschillende bendes, waarvan sommige nauwe banden hebben met de politie, van deze situatie gebruikgemaakt om hun rivalen als drugsverkopers te laten bestempelen.

De cultuur van straffeloosheid blijft bijgevolg een heikel punt. Mensenrechtenorganisaties voeren al jaren campagne tegen de buitengerechtelijke moorden, of ze nu te maken hebben met drugs of politiek geïnspireerd zijn.

De mensenrechtengroep Karapatan documenteerde in april al 47 politieke moorden sinds Dutertes aantreden. Hoewel het leger en lokale bendes deze groep viseren omwille van haar activisme, krijgt ze steun van de Verenigde Naties en andere internationale instellingen. Samen met andere organisaties uit het middenveld eist ze bovendien dat de regering de problemen die leiden tot geweld, namelijk armoede en sociale onrechtvaardigheid, prioritair aangepakt.

Vredesproces met rebellen

Kort na zijn aantreden wilde Duterte het vredesproces met de moslimrebellengroepen Moro Islamic Liberation Front (MILF) en Moro National Liberation Front (MNLF) terug opnemen. Zijn bedoeling was om de onderhandelingen te kaderen binnen zijn ambitie om met een federaal systeem de ongelijkheid tussen de regio's aan te pakken. Hij hoopte een nieuwe vorm van zelfbeschikking aan te bieden en zo het vredesproces te doen slagen.

Maar toen de Maute Group, een radicale islamitische groep die beweert linken te hebben met IS, in mei 2017 grote delen van de stad Marawi veroverde, veranderde zijn houding. Er wordt nu verwacht dat hij zeer binnenkort een ontwerpvoorstel voor een vredesovereenkomst zal ondertekenen. Dit zal de kadertekst vormen van een nieuwe Bangsamoro Wet, die later zal voorgelegd worden aan het Congres. Maar of hiermee echte vrede komt in Mindanao is twijfelachtig. Het zijn momenteel de kleine splintergroepen die de toon zetten en waarop het leger geen greep krijgt.

De noodtoestand

De opstand in Marawi was voor Duterte hét moment om de noodtoestand uit te roepen op 'zijn' eiland Mindanao. Als rechtvaardiging verwees hij naar de drugshandel, want dat is volgens hem de financieringsbron van de rebellengroepen. Onder de Filipijnse grondwet kan de noodtoestand alleen uitgeroepen worden in geval van opstand of buitenlandse invasie.

Het Hooggerechtshof onderzoekt de grondwettelijkheid van de noodtoestand momenteel dan ook. De uitspraak wordt verwacht op uiterlijk 8 juli. Dit wordt een belangrijke test voor de onafhankelijkheid van het Hof, en voor Duterte's respect voor justitie.

Herinvoering van de doodstraf

rodrigo duterteDuterte had al vaker aangegeven dat hij op elk moment martial law (of noodtoestand) kon uitroepen. In lijn hiermee ijverde hij sterk voor de herinvoering van de doodstraf en wilde hij de leeftijd voor strafrechtelijke aansprakelijkheid verlagen van 15 naar 9 jaar. Het Lagerhuis heeft de doodstraf reeds goedgekeurd. Het wetsvoorstel wordt momenteel besproken in de senaat. De verlaging van de leeftijd voor strafrechtelijke aansprakelijkheid werd echter verworpen.

Hij waarschuwde ook dat, indien de wetteloosheid in het land zou escaleren, hij de noodtoestand zou uitbreiden over het ganse land en de writ of habeas corpus zou opschorten. Dit zou de politie de macht geven om arrestaties te verrichten zonder verzoekschriften.

Duterte zou zijn dreigementen ook kunnen doortrekken naar publieke acties van sociale organisaties en bewegingen. Als dat gebeurt, zitten we helemaal terug in het tijdperk van dictator Marcos, voor wie de president zijn bewondering overigens niet onder stoelen of banken steekt.

Buitenlands beleid

In minder dan een jaar heeft Duterte de richting van het buitenlandse beleid dramatisch veranderd. De Filipijnen stonden altijd bekend als een stevige bondgenoot van de vroegere kolonisator, de VS. Duterte leek echter op een radicale koerswijziging af te stevenen door zware kritiek te uiten op de banden met de VS en diplomatieke manoeuvres uit te voeren richting Rusland en China.

Toch vangen we gemengde signalen op. Diverse beleidsmakers van Dutertes regering, vooral bij het veiligheidsapparaat, kregen hun vorming in de VS en hebben er nog steeds goede contacten. En terwijl Duterte eerder verklaarde dat het Amerikaanse leger het grondgebied moest verlaten, blijkt het nu een actieve rol te spelen in de strijd tegen de opstand in Mindanao.

Bovendien stond de alliantie met de VS de afgelopen jaren in het teken van de territoriale claims van China in de Zuid-Chinese Zee. Het Permanent Hof van Arbitrage in Den Haag bepaalde dat China geen aanspraak kan maken op de gebieden die het claimt. Duterte lijkt nu vastbesloten om deze uitspraak economisch te verzilveren.

Grote infrastructuurprojecten

Duterte en zijn regering gaan voor massale investeringen in infrastructuurwerken, met als prioriteit projecten in het armere Zuiden. Ze willen die financieren met goedkope Chinese leningen en het zogenaamde TRAIN-plan. Dat omvat een voorstel om de inkomstenbelasting te verlagen en tegelijk de inkomsten te verhogen, o.a. via een hogere belasting op brandstof, auto's en producten met suiker. Een snelle goedkeuring door het congres is van cruciaal belang, want het plan moet 80% van de financiering van de 'Gouden Eeuw van Infrastructuurwerken' verzekeren.

Critici bestempelen de hervorming als ongunstig voor de armen, omdat de belastingverlaging op lagere inkomens ontkracht wordt door de verhoogde btw. Voor de werklozen is ze nog nadeliger. Zij betalen immers geen inkomstenbelasting, maar worden wel geconfronteerd met prijsstijgingen.

Duterte bekritiseerde zijn voorgangers omdat de economische groei die zij realiseerden de armen nauwelijks ten goede kwam en de ongelijkheid zelfs deed toenemen. Desondanks blijkt hij vooral het geërfde beleid, dat in de eerste plaats voordelig is voor de bedrijven, aan te houden. We hebben nog geen munitie gedetecteerd voor een oorlog tegen armoede.

Vredesonderhandelingen met links

Tijdens zijn campagne verklaarde Duterte meermaals een socialist te zijn en goede relaties te onderhouden met een aantal figuren van het linkse rebellenleger NPA. Met dat leger wilde hij zo snel mogelijk vredesonderhandelingen opstarten. Die gingen inderdaad hoopvol op van start, zeker na de vrijlating van een aantal politieke gevangenen. Maar toen beide partijen aan het stadium van gesprekken over de sociale en economische hervormingen kwamen, bleek het water heel diep te zijn. De voorstellen van het linkse Nationaal Democratische Front (NDF) sneden immers in het hart van het economische paradigma van de overheid.

Inmiddels is het staakt-het-vuren opgezegd, en na het uitroepen van de noodtoestand maakte de regering de verderzetting van de formele vredesgesprekken onmogelijk. Het NPA kondigde aan dat het zijn operaties zou intensiveren. Ook hier lijkt Duterte de complexiteit van het probleem sterk onderschat te hebben en heeft hij geen troeven meer achter de hand om alsnog een doorbraak te forceren.

Progressieve ministers

In lijn met zijn 'sympathie' voor links, benoemde Duterte een aantal progressieve ministers. Ze beheren de ministeries van Landhervorming, Welzijn en Ontwikkeling en Onderwijs. Aanvankelijk was Gina Lopez de minister van Milieu en Natuurlijke Rijkdommen. Ze voerde een sterk beleid tegen grootschalige en vervuilende mijnbouwprojecten en kolencentrales. Het congres wees haar benoeming echter af na zware oppositie door Dutertes eigen bondgenoten. Het is nu afwachten of de overige progressieven op post kunnen blijven, en of ze erin zullen slagen om progressieve hervormingen door te voeren.

De beslissing van Duterte om Lopez te laten vallen moet gezien worden als een tegemoetkoming aan de ministers die het economische en financiële beleid bepalen, onder leiding van minister van Financiën Dominguez. Hij is de rechterhand van de president en heeft grote belangen in de mijnbouwsector. Duterte reageerde hier handig op door te verklaren dat de beslissing van het congres werd gedreven door money lobbying. Daarop eisten een aantal congresleden een onderzoek naar deze vermeende omkoping, maar hen werd snel het zwijgen opgelegd.

Ondanks zijn sterke verklaringen tegen mijnbouw en corruptie, benoemde Duterte uiteindelijk een ex-generaal als vervanger van Lopez. Die heeft echter geen beleidservaring, om maar niet te spreken over zijn gebrek aan expertise inzake het beheer van natuurlijke hulpbronnen.

Wordt dit het 'nieuwe normaal'?

Voor de meerderheid van de Filipijnen blijft Rodrigo Duterte de man voor deze baan. Deze publieke goedkeuring en steun vloeit voort uit de perceptie dat de politici vóór Duterte niets hebben gedaan om het leven van de gewone Filipino's te verbeteren. Het publiek lijkt duidelijk te maken dat de tijd rijp is om die klus aan een sterke leider toe te vertrouwen.

Als er geen scherpere oppositie komt tegen Dutertes autoritaire tendensen, bestaat de kans dat mensenrechtenschendingen zoals de buitengerechtelijke moorden stilaan aanvaard worden als het nieuwe normaal. Mensenrechtenactivisten zijn hier erg voor beducht. Want willen de mensen hun burgerlijke vrijheden afstaan in ruil voor een perceptie van vrijheid? Of zullen ze eerder hun respect voor en geloof in de democratische instellingen verliezen? Gelukkig hebben de Filipijnen een lange traditie van sociale bewegingen die campagne voeren voor echte democratie en sociale rechtvaardigheid. 11.11.11 en zijn leden blijven dit moedige middenveld steunen.

11.11.11 DOOR:

Deel dit artikel