De modderstroom die nooit stopt

In het oosten van Java, in Soerabaya, loopt al twee jaar een permanente stroom van modder uit de grond. Dertigduizend inwoners zijn hun huizen kwijt, de schade loopt in de miljarden. Deze week hebben daklozen voor het parlement in Jakarta betoogd omdat de schadevergoedingen op zich laten wachten.

Tegenwoordig maakt ze Lontong Codeh: een blokje kleefrijst met een lepel groentjes erover. Voedzaam eten voor de armen. Haar klanten wonen, net als zij, op het asfalt van de nieuwe marktplaats. Stoffen doeken en bamboowanden bezorgen de daklozen een beetje privacy. Tuini (48) huilt als ze me haar leefruimte toont. Alleen de mooie kast en de televisie heeft ze kunnen redden. De rest van de huisraad heeft ze aan de modderstroom moeten prijsgeven.

De ellende begon op 29 mei 2006, toen een stinkende modderstroom langzaam in de richting van haar dorp gleed en beetje bij beetje alles op zijn weg verzwolg.

'Waar moesten we heen? Wij leefden van de opbrengst van ons land en dat konden we niet in de steek laten', vertelt Tuini moeizaam. Een zware ontploffing in november 2006 maakte langer dralen overbodig. Het dorp aan de andere kant van de weg stond in lichterlaaie en de modderstroom kwam plots veel sneller op de huizen af.

In paniek zocht Tuini haar zes kleinkinderen, trok de matras van het bed en sloeg op de vlucht. Pas na twee dagen was de hete modder voldoende afgekoeld en kon ze terug naar haar dorp gaan om nog wat spullen te redden. De modder was haar huisje binnengedrongen. Kniehoog stond hij al.

'Deze ecologische ramp is de schuld van één man.' Wie dan wel? 'A very important man, miss'.

Vandaag is het dorp opgeslokt. Alleen de toppen van de bomen steken boven de modder uit. Daar was de begraafplaats, herinneren de dorpelingen zich.

Gasbellen

Het dorp Renokenongo lag in de buurt van het gebied waar de gasmaatschappij Lapindo Brantas onderaardse gasbellen aanboorde. Misschien hebben de boringen de modderstroom veroorzaakt.

De geologen die voor het bedrijf werken, beweren dat een aardbeving die twee dagen eerder in Yogyakarta had plaatsgevonden, aan de basis ligt van de modderstroom. Maar een team van onafhankelijke onderzoekers heeft begin deze maand beslist dat de modderstroom door de gasboringen op gang is gebracht.

Een specialist op het gebied van moddervulkanen heeft aan de hand van recent vrijgegeven data vastgesteld dat de boringen de druk op het onderaardse gas hebben verhoogd, waardoor breuken in het aardoppervlak zijn ontstaan.

Sinds mei 2006 is er geen einde meer gekomen aan de modderstroom. De hete modderbrij stroomt onophoudelijk verder en elke dag komt er meer modder uit de grondvulkaan.

Terwijl in het begin vijfduizend kubieke meter per dag naar boven kwam, komt er nu dagelijks ruim 150.000 kubieke meter uit de vulkaan. Daarmee kun je elke dag 50 olympische zwembaden vullen.

De regering heeft geprobeerd met een dam de modderstroom in te dijken. De aarden dam geeft de illusie dat de modderbrij onder controle is. Maar een bres toont aan dat de modderstroom niets ontziet en zich verderop weer land aan het toe-eigenen is.

Tuini is niet de enige die haar huis aan de modderstroom is kwijtgeraakt. Vier dorpen zijn intussen onder de modder verdwenen, 30.000 inwoners hebben hun huizen moeten verlaten.

De regering heeft de slachtoffers een schadevergoeding beloofd. Tuini heeft de eerste schijf al gekregen, maar ze wacht al maandenlang op de rest van het beloofde geld. Voorlopig zit er voor haar niets anders op dan tussen de doeken op het marktplein te blijven wonen en te proberen rond te komen van de Lontong Codeh die ze aan de man brengt.

Andere daklozen proberen van de modderbrij te overleven. Op de parking beneden aan de dam heeft een man een houten barakje opgetrokken waar de werkmannen komen lunchen. Hij wijst naar de enorme moddervlakte waar hier en daar nog een muur overeind staat. 'Daar woonde ik', zegt hij. De houten barak die nu zijn thuis is, staat op de plek waar vroeger de tolweg was.

Voor vier dollar kun je een cd-rom kopen van de modderstroom. De jeugdbeweging van het dorp heeft vanaf dag é é n van de modderstroom gefilmd en een smoezelige verkoper biedt nu een compilatie aan.

Een buslading Javaanse toeristen is gearriveerd. Ze nemen de fototoestellen uit de bus en maken zich klaar voor een klim van vijftien meter op de aarden dijk. Aan de trapjes staat een collectebus. Twee grijnzende mannen wijzen de toeristen op hun verplichting. Een mens moet toch overleven?

A very important man

Boven op de dijk kijken ze uit op een woestijn van bruine modder. De meeste toeristen hebben een sjaaltje voor hun mond gebonden, sommigen kuchen. De lucht stinkt naar zwavel. Het is er benauwd. 'Dit is een ecologische ramp', zegt er één. 'Allemaal de schuld van één man', vult de ander aan. Op mijn vraag wie dan wel verantwoordelijk is, kijken ze gewichtig. 'A very important man, miss.'

Lapindo Brantas, de gasmaatschappij die de boringen uitvoerde, is in handen van Aburizal Bakrie, één van de rijkste zakenmannen in Indonesië en ook de huidige minister voor Sociale Zaken.

Als hij kan bewijzen dat de modderstroom een gevolg is van de aardbeving, moet de regering de schadevergoeding aan de slachtoffers betalen. Als bewezen wordt dat de gasboringen de modderbrij hebben veroorzaakt, moet het bedrijf alle schadeloosstellingen ophoesten. Het zou gaan om een bedrag rond de 315 miljoen euro om de slachtoffers en de schade te vergoeden.

Een zaak van nationale orde

Een man die anoniem wil blijven, vertelt gelaten dat er van overheidswege nooit een degelijk onderzoek zal komen naar de oorzaak. Hij zegt dat de bedrijven van de Bakrie-groep de electorale campagne van de president hebben gefinancierd, wat als gevolg heeft dat niet alleen de minister van Sociale Zaken, maar ook de president uiterst verveeld zit met de modderstroom.

Hari Suwandi (43) ligt in de clinch met de overheid. Hij is woedend omdat de schadevergoedingen zo lang op zich laten wachten. Suwandi zegt dat hij recht heeft op omgerekend 9.800 euro. Zijn lederbedrijf ligt sinds 2006 bedolven onder de modder en hij is, samen met zijn 22 werknemers, zijn broodwinning kwijt. Suwandi is lang niet zeker dat hij de volledige schadevergoeding zal krijgen omdat hij geen eigendomspapier kan voorleggen.

Enkele maanden geleden heeft hij deelgenomen aan een protestactie. Ze hadden geprobeerd om de vrachtwagens de toegang tot de dam te ontzeggen. Enkele actievoerders zijn opgepakt.

'De regering noemt de bouw van de dam een zaak van nationale orde die we niet mogen verstoren', zegt hij bitter. Nu hij geen fabriek en geen werk meer heeft, hangt hij de hele dag rond in een klein kamertje van een huisje dat hij van de regering heeft gekregen. Hij probeert te overleven van de verkoop van frisdranken aan de buren.

Stroom wordt stroompje

In de late namiddag is het een drukte van je welste op de brug over de Porongrivier. Drie meisjes met hoofddoek kijken belangstellend naar de baggeraars. Schooljongens leggen hun fiets aan de kant en komen luidruchtig commentaar geven op de werkzaamheden. Auto's stoppen even, passagiers stappen uit, nemen een fotootje en vertrekken weer. Een stel zit op de droge modder naar het water te kijken.

Op het water drijven zes of zeven grote kranen op dikke pontons. Hun grijparmen zwoegen in het water en brengen kilo's lekkende modder naar boven. De regering heeft toestemming gegeven om de modder van het getroffen gebied over te pompen in de Porongrivier. Het dunne stroompje van zo'n zeventig meter breed is een schim van de vroegere brede stroom. Door de constante aanvoer van modder langs de pijplijnen slibt de rivier langzaam dicht. Sisyphus kijkt medelijdend naar de baggeraars. Hun kranen verliezen de strijd tegen de bruine brij die uit de pijpen stroomt.

Walhi

Catur Nusantara (33) kan het niet meer aanzien. De milieuorganisatie waarvoor hij werkt, Walhi, heeft de modder onderzocht en heeft vastgesteld dat hij uitermate giftig is. Hoge concentraties van zware metalen en Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen (PAK) verhogen het risico op kanker en kunnen de nieren, de hersenen en het zenuwstelsel aantasten.

Nusantra vindt het verschrikkelijk dat de overheid de gevaren van de toxische modder negeert. De dammenbouwers en de baggeraars dragen geen beschermende kledij, een zakdoekje voor hun gezicht zal de toeristen niet beschermen tegen de giftige dampen en de verkopers van de cd-rom aan de voet van de dam zijn zich ook van geen kwaad bewust.

Nusantra wil dat de regering het gebied tot 'affected area' uitroept en de bevolking evacueert. Hij vindt het pijnlijk dat iedereen de mond vol heeft van de schadevergoedingen, terwijl niemand spreekt over het gevaar voor de volksgezondheid.

Het liefst van al zou hij vertrekken en elders werk zoeken, want hij vreest dat hij zijn gezondheid aan het ondermijnen is. 'Het is moeilijk om te kiezen tussen mijn eigen gezondheid en die van de bevolking', zegt hij.

De stroom blijft verse, volgens de milieujongens giftige, modder aanvoeren. De baggeraars blijven baggeren, de dammenbouwers blijven bouwen. In de lunchpauze aan de houten barak beneden aan de dam, zucht een arbeider als ik hem vraag wanneer de werkzaamheden klaar zullen zijn. 'Ik zal dammen blijven bouwen tot aan mijn pensioen', zegt hij. 'En dan nog zal het probleem niet opgelost zijn.'

Corry Hancké
Verschenen in De Standaard 6 december 2008

Deze reportage kwam tot stand met de steun van 11.11.11.
© Corelio

Deel dit artikel

       


Gerelateerde artikels