Rio, stad in oorlog

Tussen 20 en 30  november laaide te Rio de Janeiro een ware stadsoorlog op. De drugsmaffia blies met brandbommem en granaten in amper 24 uur ruim honderd bussen en andere vervoermiddelen op. Ook tientallen politieposten en publieke gebouwen werden bestookt.
jan danielsJan Daniëls werkt al jaren voor het Vlaams Internationaal Centrum in Rio de Janeiro. Hieronder brengt hij uitgebreid verslag over de oorzaken en de gevolgen van dit aanslepend conflict in een stad die voor velen geassociëerd wordt met carnaval, zon en strand.

Ze pleegden bij klaarlichte dag massale roofovervallen op de snelwegen en legde zo de arbeiderstroom van de voorsteden naar Rio lam. Rio werd economisch bijna totaal stilgelegd en veroorzaakte paniek bij de door drugconflicten vrij geharde inwoners van Rio. Officiëel vielen er 70 doden maar officieuze bronnen uit de volksbewegingen in de favelas maken gewag van zeker 200 doden, een onbepaald aantal gewonden en duizenden vluchtelingen uit de oorlogszones.


De drugsmaffia had eerder dit jaar al een georkestreerde terreurgolf aangekondigd in reaktie op de toenemende installatie van posten van de 'pacificatiepolitie' in de favelas van de Zuidzone van Rio. Daarmee probeert de politie sinds een jaar de favelas in het economisch welstellende Zuiden van Rio onder controle te krijgen.
De strategie maakt deel uit van een groter plan om de stad veiliger te maken voor de de wereldbeker voetbal in 2014 en de olympische spelen in 2016.

Doordat deze politiek van ‘law en order' echter enkel in de rijkere zone wordt ontplooid verplaatste de drugcriminaliteit zich meer en meer naar de armere Noordzone en de voorsteden (waar geen veiligheidsaanpak geldt). Daardoor is er steeds meer sprake van een sociale apartheid tussen Noord en Zuid van de stad.

De sportinstallaties en andere verbeterde openbare faciliteiten komen immers enkel in de welgestelde en strandenrijke Zuidzone. Elders in de stad heerst de macht van doodseskaders en burgermilities (samengesteld uit corrupte politieleden) enerzijds en  drugfracties anderzijds. Deze heersen in grote delen van Rio sinds de militaire dictatuur ze oogluikend toeliet in de jaren '70. Ondanks het democratiseringsproces dat 20 jaar terug werd ingezet blijft riohet de zo noodzakelijke zuivering van Rio´s gewelddadige politietroepen tot op heden achterwege.

 

Het geweld in Rio is geen verrassing.
De recente escalatie van geweld, door de drugmilities  'Zwarte November' gedoopt,  is een gemeenschappelijk offensief  van de grootste drugfracties uit Rio. Doel is de politieke destabilisatie en het ontwrichten van de drugbestrijding door de overheid.

In 2006 boekte de drugmaffia bij een gelijkaardige aanslagengolf succes: de toenmalige zwarte progressieve gouverneur Benedita da Silva van Rio liet in een tijdsbestek van een half jaar liefst 1.200 drugbazen oppakken maar moest na aanhoudend zwaar geweld door de maffia noodgedwongen aftreden. De bevolking van Rio kwam zelfs niet buiten op Copacabana noch in het bussinesscentrum en miljoenen kinderen bleven thuis van school.

Directe aanleiding voor deze oorlogsverklaring van de maffia is enerzijds het afsluiten van een groot afzetgebeid voor drugs door het bezetten van 13 kleinere favelas door de politie in Zuid Rio, en anderzijds de recente overplaatsing 60 gevangen maffiakopstukken naar isolatiecellen in gevangenissen buiten Rio. Voordien konden deze drugbazen nog ongemoeid hun handel drijven vanachter de tralies in één centrale gevangenis te Rio waar ze een intern hoofdkwartier hadden, beschikten over allerlei faciliteiten en verbleven in comfortabele 'celappartementen'.  

Met 'Zwarte November' sloegen  de 2 grootste drugfracties, het Rode Commando en het Derde Commando, voor het eerst de handen in elkaar. Met het uitlokken van een stadsoorlog hoopten de maffiabonzen dat de overheid zou kiezen voor het herstel van de 'onderhandelde kalmte'  waarbij de drugfracties terug vrij zouden kunnen opereren in de favelas. Maar terwijl bij vorige stadsconflicten de politie zich nauwelijks liet zien op straat, werd nu voor het eerst een ware bezettingsmacht van federale politie- en het leger uitgezonden om een cordon te leggen rond die favelas waar de drugbendes actief zijn.



Corruptie als basis van de macht van Rio´s drugmaffia
Corrupte politici en politietop hebben een stilzwijgende overeenkomst met de  drugsmaffia.  De maffia mag vrij ongemoeid zijn gang gaan in de armenzone rond Rio maar in ruil daarvoor moeten ze de rijkere Zuidzone met zijn toeristen en bussinesscentrum (én waar de middenklasse woont die stemmen aanbrengt in verkiezingstijd) ongemoeid laten. Daarmee houdt de authoriteit al decennia lang de macht van de drugsmaffia mee in stand. Beide partijen eten mee uit de ruif en vooral grote drugbazen genieten nog steeds van straffeloosheid.

kinderen-deuren-huisjesWanneer dit evenwicht wordt doorbroken, bv. bij onderlinge twisten tussen drugfracties, bij laattijdig uitbetalen van de omkoopsommen aan politie en politici, of wanneer toch een beperkte zuiveringsactie wordt ondernomen door de overheid die soms tot arrestaties van belangrijke drugfiguren leidt, ontstaan maandenlange gewapende conflicten die kunnen omschreven worden als een echte stadsoorlog.



Militarisering van het conflict.
In 2009 ontplooide de politietop van Rio een ware oorlogsstrategie. Dit gebeurde onder impuls van een nieuwe conservatieve burgemeester en een nieuwe gouverneur, beiden aanhanger van de ‘harde aanpak'.  Met een groot aantal burgerslachtoffers als gevolg.
De speciale gezant van de VN, Philip Alston voerde een onderzoek uit rond buitenrechterlijke executies in Brazilië. Zo kwam aan het licht dat ruim 2000 favela-bewoners met nekschoten werden omgebracht door de overheid. De politie omschreef deze executies als 'gewettigde zelfverdediging tegen criminelen die weerstand boden.'

In de favela Morro do Alemão werden bij een politieactie in juli 2009 op één dag  19 burgers neergemitrailleerd, zonder dat er aanvankelijk geschoten werd door de locale drugmaffia. Nog vorig jaar werd door de drugmilitie van de favela "Morro do Macaco" een politiehelicopter neergeschoten met een missil-lanceerder uit de Golfoorlog. Deze favela ligt vlak naast de VIC-partnerorganisatie AMAR waar ook kinderen school lopen. 20.000 gezinnen moesten hals over kop wegvluchten voor de op wraak beluste politietroepen.

Deze geweldsopflakkeringen storten de grootstad Rio volgens Braziliaanse  sociologen in een soms latente, soms expliciete burgeroorlog. In Brazilië zijn gemiddeld 50.000 geregistreerde moorden per jaar. De meerderheid in de grootsteden Rio en São Paulo, als direct gevolg van de vuurgevechten.



De bevolking bloedt, de drugsmaffia bloeit
Voor het eerst werden grote legereenheden ingezet (3000 soldaten werden uitgezonden met tanks om de favelas te omsingelen), bovenop de locale politiemacht van ruim 21.000 agenten. Oorlogtanks van de marine en gevechtshelicopters van de luchtmacht werden permanent gemobiliseerd.

Twee van de grootste bolwerken van de drugfacties in Noord Rio werden omsingeld en de drugbastions 'Morro do Alemão' en 'Vila Cruzeiro' werden relatief makkelijk overrompeld, vooral omdat de milities er eerst een paar dagen lang konden wegvluchten voordat de overheid de confrontatie aanging.

Vanuit een politiehelicopter werd de vlucht via een rioleringslabyrint van 200 zwaar bewapende drugsoldaten uit 'Vila Cruzeiro' gefilmd. 
Het hele offensief werd overigens door de overheid tot een grootschalig  mediagebeuren opgeklopt. De mediapropaganda rond de grote machtsontplooiing vond ook zijn weg naar het buitenland, daar waar men vroeger het geweld eerder krampachtig stil probeerde te houden.

Mensenrechtenspecialisten en NGO-medewerkers maken zich zorgen rond de  populistische grootschalige ontplooiing van overheidsgeweld temidden een uiterst druk bevolkte grootstad.  Ook blijven noodzakelijke sociale investeringen achterwege in deze bezette favelas. Dit duwt deze arme gebieden nog meer in een isolement waardoor de armen juist meer naar de clandestiene drughandel worden gedreven. De drugeconomie blijft verder bloeien.

Critici en veiligheidsspecialisten stellen dat de overheid met maar een gedeeltelijke bezetting van 13 kleine favelas in de toeristische zone van Rio bewust maar half werk verrichtte, en de echt grootschalige drughandel de grote favelas als Rocinha en Vidigal, goed voor 450.000 bewoners, ongemoeid liet. Door enkel maar een deel van de favelas te omsingelen, blijft de drugmaffia gewoon actief, op een aantal migratiebewegingen na.  Bovendien bestaat de vrees dat ook de gestationeerde soldaten en politieagenten na een paar maanden ten prooi zullen vallen aan omkoopschema´s.


bunso1'Choque de ordem' (Orde-schok): ongewenste armen worden uitgesloten uit de samenleving.
De recente  militaire actie van de overheid kan rekenen op de steun van ruim 88% van de bevolking, en Braziliaanse films zoals "Tropa de Elite" die een Braziliaanse SWAT-eenheid ( niet zó) fictief het misdadige krapuul laten opruimen via foltersessies en klandestiene executies  in Rio de janeiro staan aan de box office top.
Het idee dat al wat arm en zwart - en dan ook in één ruk crimineel wordt genoemd - moet weggedreven, opgesloten of gelikwideerd worden slaat aan bij de bange blanke man en vrouw.  

Wie met de 'verworpenen' werkt kent de keerzijde van de medaille: in de afgelopen 2 jaren heeft deze hardeaanpak-strategie steeds meer het aanschijn van een 'sociale schoonmaak'.
De overheidsactie  'choque de ordem' ( "Orde-schok") pakt stelselmatig straatkinderen, zwerffamilies, mobiele straatventers en nieuw gevestigden in krotjes langs de openbare weg op om zo de netheid van de zuidzone te verzekeren. De jacht op straatkinderen, die door het stadsbestuur gemakkelijkheidshalve in jeugdgevangenissen worden gestoken, maakt dat de straathoekwerkers steeds meer verscholen kinderen vinden in onmenselijke schuilplaatsen zoals holtes van bruggen en viaducten, of bij desolate spoorwegen in de Noordzone van de stad.

Op 7 december volgde de IKON- cameraploeg een officiële nachtelijke oppakronde van strandzwervers in het kader van een 'Choque de Ordem' -actie. 
Een gewapend convooi van politiewagens deed zijn ronde. In de wijk Copacabana werden eerst in een tunnel drie slapende meisjes van rond 14 jaar brutaal uit hun slaap gehaald en in de combi geduwd, met een cordon van stadspolitie die hun knuppels klaar hielden. Op het strand werd even verderop een groepje schoenpoetsers en vuilnisrecycleerders letterlijk opgejaagd en omsingeld. Toen de oudste jongen zijn stem verhief werden promt twee militaire politieagenten met getrokken mitrailleurs op hem afgestuurd. Mensenrechtenorganisaties wijzen op het feit dat deze overheidsacties klandestien zijn: de grondwet garandeert bewegingsvrijheid op openbare plaatsen.

Het stadsbestuur bouwt sinds 2008  ruim 3 meter hoge en 19 kilometerlange scheidingsmuren van gewapend beton omheen de favelas in de Zuidzone van Rio. En in deafgelegen Westzone staat - zonder dat dit in de pers komt - een klandestien concentratiekamp, zonder sanitair, waar 700 clochards gedumt werden. 


Alternatieven voor een sociaal ingebed veiligheidsbeleid
.
Rio én Brazilië heeft nog een lange weg te gaan. Ostentatief machtsvertoon alleen heeft geen effect op de drugsmaffia.  
Rio is één van de grootste draaischijven voor drugdistributie naar de afzetmarkten in de USA, Europa en Japan. Een internationale aanpak dringt zich dus op.

Brazilië heeft ook nauwelijks een gecoördineerde grensbewaking.
Het reusachtige land grenst aan drugproducerende landen als Bolivië en Colombië en de klandestiene drugroutes in de Amazone. Omkoperij van de locale veiligheidsdiensten tieren welig en er zijn nauwelijks controlesystemen. 

De bestrijding van corruptie is één van de prioriteiten in het herziene Braziliaanse nationale veiligheidsplan van de regering Lula. Dat omvat een lijvig hoofdstuk rond drugbestrijding. Kunst wordt dit in de praktijk om te zetten. Het Colombiaanse voorbeeld is hier inspirerend. De ontmanteling vanaf de jaren '90 van de drugcartels in de Colombiaanse grootsteden ging er samen met de doortastende zuivering van de corrupte politie. Vanaf  2000 tot 2002 werden liefst 15.000 politieagenten ontslagen en vervangen door beter opgeleide en gecontroleerde agenten.

De halfslachtige aanpak van de stad Rio, die in nog geen 20 jaar de corruptie binnen de politiediensten aanpakte en de drugactiviteit slechts in bepaalde favelas aanpakte maar in andere ongemoeid laat, boekt dan ook niet de gewenste vooruitgang.

Internationale aanpak, grenscontroles, afbouw van de populariteit van bepaalde drugbaronnen door het opzetten van grootschalige sociale hulpprogramma´s in de armenwijken zijn nodig samen met een grondige bestrijding van corruptie bij politie en politici. 

Maar bovenal is een preventieve en educatieve politiek nodig bij de locale druggebruikers die onrechtstreeks de drugmaffia  financieren.
Drugbestrijdingsprogramma's en drugontwenningscentra zijn haast nog onbestaande.  Als de locale consumptiemarkt in Rio alleen al drastisch zou krimpen, zouden de dealers als vissen op het droge terecht komen, dit keer zonder geweld.

Alternatieven worden uitgewerkt door gespecialiseerde studiegroepen binnen de Braziliaanse universteiten,  zoals de studiegroep 'Stedelijk Geweld' van de Universiteit van São Paulo (USP). Deze raden pompeuze oorlogsstrategieën af en roepen op tot bewustwordingsacties, dringende ontplooiing van macro sociale programma´s in de armenwijken en tijdelijke overdracht van het bestuur van Rio aan de federale regering, waarbij niet-corrupte veiligheidstroepen van andere deelstaten de beveiligingsopdrachten kunnen ovenemen.

Een belangrijke rol wordt ook toegekend aan de volksbewegingen, NGO´s en locale kerken: het zijn immers de bewoners in de favelas zelf diede sociale hulpnetwerken moeten bevolken en de integratie tussen de armenwijken en de rest van de stad kunnen stimuleren. Binnen dit scenario hebben de partnerorganisaties van het VIC- Programma 'Versterking van de kinderrechten' een duidelijke functie. Ze opereren immers direct in de armenwijken bij favela-kinderen, straatkinderen en hun families, en zijn bevoorrechte getuigen dat een maatschappelijke verandering vanuit de basis moet groeien en niet vanuit een agressieve bezettingspolitiek.

Partnerorganisaties VIC werken in moeilijke omstandigheden.
Bij de afgelopen gewapende conflicten zijn de partnerorganisaties van VIC ( Vlaams Internationaal Centrum) in Groot Rio gelukkig gespaard gebleven. Een aantal directe collega´s die echte moeilijkheden ondervonden waren de coördenatrice van partnerorganisatie PAMEN en een straathoekwerkster van AMAR) die een vijftal dagen letterlijk gevangen zaten in de omsingelde favela 'Morro do Alemão' .

Partner Favos de Mel uit de voorstad Rio de Janeiro kon maar gedeeltelijk zijn werk hervatten vanwege de spanningen in de periferie van Rio: in dit gebied werden op de hoofdwegen strategisch gewapende overvallen en aanslagen gepleegd door de maffia, wat het persoonsverkeer naar Rio lam legde. 

Bewoners van het vuilnisstort die aan het project PAMEN verbonden zijn zagen zich verplicht bezoekers rechtsomkeer te laten maken, vermits de hele zone van de gigantische vuilnisberg 'Jardim Gramacho' onder vuur lag. 

NGO-medewerkster Cris Silva ontsnapte op zaterdag 27 november op een haar na aan het opblazen van de lijnbus waarin ze terug naar huis keerde. Toen aan een halte in de voorstad Belfort Roxo een tiental drugtrafikanten met oorlogsmitrailleurs en benzinebommen de bus bestormden, trok de chauffeur op het laatste moment op en dreigde de overvallers te overrijden, waarop ze wegdoken. De overladen bus stromde door tot aan een kerk 10 km verder, waarin allen een onderkomen zochten en een  gebedsstonde organiseerden.  Diezelfde dag werden in dezelfde voorstad 5 bussen in brand gestoken, sommige mét passagiers. De drugcriminelen hadden deze actie twee dagen vooraf aangekondigd via internet.

VIC-partner medewerkers en bewoners klagen ondertussen van het neveneffect van brutale politiecontroles in de favelas. Ook opvoeders van partner AMAR werden onnodig geintimideerd door legertroepen bij hun dagelijkse straathoekwerk. Het stadsbestuur koos voor openlijke repressie van straatbewoners.

In het heetst van de strijd bleven scholen en winkels massaal dicht, en minder dan de helft van de bussen functioneerden, wat een ware verplaatsingschaos teweeg bracht.
Vanaf 1 december was de situatie stilaan meer onder controle en daalde de spanning. Tot op heden zijn er evenwel nog massale politieblokkades op de wegen , al is er geen formele noodtoestand uitgeroepen.

Auteur: 
Jan Daniëls, Programmafacilitator VIC - Brazilië
Rio de Janeiro.
jdaniels.vic@uol.com.br

Deel dit artikel