Welkom op het wereldkampioenschap protesteren

Op het WK in Brazilië wordt niet alleen op het veld gestreden. Een artikel van Jan Daniëls die in Brazilië werkt voor de Kinderrechtenngo KIYO. Verplicht lezen tijdens de rust.

Radio1 had een interview met Jan Daniëls over de' sociale schoonmaak' nav het WK.  Beluister het hier.




brazilie wkprotesten  AlexAlmediaCreativeCommons

De strijd om de Wereldbeker zal dit jaar niet alleen op het veld worden gestreden. Een golf van protest dreigt het WK grondig te verstoren.  Rond de stadions woedt een minstens even heftige strijd met als inzet: 'ongelijkheid versus sociale ontwikkeling'.   Welkom op het wereldkampioenschap protesteren.        
 





In Brazilië wekken de peperdure, megalomane, en tot op de openingsdag van het WK, onafgewerkte bouwwerken irritatie, ontgoocheling en verontwaardiging op.  Volgens een opiniepeiling van het toonaangevende agentschap Datafolhan, begin mei, is ruim 55% van de bevolking, ongeacht sociale klasse, van mening dat het hele FIFA-circus de Brazilanen zélf niets oplevert. 

De regering beloofde nochtans de hemel op aarde toen FIFA in 2007  Brazilië verkoos als gastland voor het WK, en Rio even later door het Olympisch Comité werd uitgekozen als locatie voor de Olympische Spelen 2016.

De regering van de toenmalige president Lula, geruggesteund door een economische groei van 6%, beloofde dat de grote sportinfrastructuurwerken, meer buitenlandse investeringen én meer faciliteiten voor de burger met zich mee zouden brengen: beter openbaar vervoer en meer werkgelegenheid door de groei van de bouwsector en het toerisme.

Maar nu gaat het, onder presidente Dilma Roussef van dezelfde Arbeiderspartij, heel wat minder goed. De recessie, gevolg van de financiële wereldcrisis, trof Brazilië hard.  De buitenlandse investeringen liepen terug, inflatie en stijgende levensduurte, versterkt door een gebrekkige  infrastructuur en een weinig competitieve bedrijfswereld maakten dat de economische groei verder zakt tot wellicht 1% in 2014. Brazilië is daarmee het zwakste broertje onder de BRIC-groeilanden.

De bevolking voelt dit aan den lijve: werkloosheid en de steeds stijgende levensduurte zet de middenklasse sterk onder druk. Ondertussen zijn de armste 50 miljoen Brazilianen, nog lang niet toe aan minimale basisvoorzieningen.


Duurste WK ooit


Van de beloftes is weinig in huis gekomen en het ongenoegen wordt steeds groter nu meer en meer hallucinate bedragen bekend worden die de overheid spendeerde aan het WK.  Dit is wellicht het duurste Wereldkampioenschap ooit.

In schril contrast daarmee staat de belabberde toestand van de openbare dienstverlening.  Het openbaar transport en  het autovervoer in de grote steden als Rio en São Paulo is ronduit chaotisch. Op piekdagen lopen de files op tot de hele lengte van België.

Openbare veiligheid
is quasi onbestaande. De burger leeft gekneld tussen het geweld van de politie enerzijds en het geweld van de drugcartels anderzijds.  In het afgelopen decennium vermoordde de Braziliaanse politie in Rio maar liefst 10.000 burgers. Uit een   'Geweldsmapping' van het Ministerie van Volksgezondheid (mei jl) blijkt dat het geweld in Brazilië blijft stijgen: in 2013 werden 56.000 Brazilianen door vuurwapens vermoord. En dat zijn alleen de officiële cijfers. De doorsnee Braziliaan gelooft niet in de capaciteit van de ordemacht  om een evenement van deze grootteorde in goede banen te leiden.

Ook wonen blijft voor de modale Braziliaan precair. De sanering van basisvoorzieningen voor watertoevoer en riolering,  één van de beloofde WK prestigeprojecten, is volgens het verslag van de regering zelf (april 2014)  nog maar in 44% van de steden en  gemeentes gerealiseerd.

De openbare gezondheidsposten en ziekenhuizen zijn onderbezet en in verval. Patienten liggen in erbarmelijke omstandigheden op de gangen vanwege een tekort aan bedden en aan dokters. Een medisch noodplan in geval van een mogelijke aanslag of een paniekreactie onder de massa blijkt niet te bestaan.  Het gezondheidssysteem kan zelfs in normale periodes niet voorzien in de behoefte van de Brazilianen alleen.

Ondanks het aantal nieuwgebouwde scholen en de toename van de schoolgaande jeugd,  bengelt het openbaar onderwijs onderaan de kwaliteitsranking van Zuid- Amerika.  Leerkrachten zijn onderbetaald en rennen van de ene bijjob naar de andere.  leerlingen hebben maandenlang geen les vanwege stakingsacties van het onderwijzend personeel.

Enkel wie zich particulier onderwijs, private gezondheidszorg en veiligheidsbewaking kan permitteren heeft toegang tot het 'First World'-imago dat de Braziliaanse overheid de afgelopen jaren in het buitenland zo graag propageerde. Maar ook dit wordt stilaan onbetaalbaar voor de middenklasse.

 

 

Vuur aan de lont


In juni 2013 braken studentenprotesten uit als reactie op het verhogen van de prijs van de bustickets. Mede als gevolg van de extreem gewelddadige repressie door de Braziliaanse politie groeiden de aanvankelijk beperkte protesten uit tot nooit geziene massabetogingen met een uitgebreid eisenplatform rond basisrechten voor de Braziliaanse burger: toegang tot onderwijs, betaalbaar transport, meer werkgelegenheid, betere gezondheidszorg en veiligheid. De regering stond perplex.

Tijdens de Confedarations Cup in juni 2013 was het vuur helemaal aan de lont: de betogingen richtte zich tegen de commerciële matchen van de FIFA in de 6  Braziliaanse gaststeden én tegen het komende WK in 2014.

De veiligheidstroepen sloegen het protest eind juli uiteindelijk neer. Ze schuwden daarbij geen zware middelen: zware politietanks, massa-arrestaties, grootschalig gebruik van sonische- en elektrische shockwapens, effectbommen, traangas en zelfs vuurwapens.

Maar de geest was uit de fles. Deze eerste golf van burgerongehoorzaamheid werd de 'Braziliaanse Lente' gedoopt, of de 'Azijnrevolte' (in azijn gedrenkte doeken werden gebruikt als bescherming tegen traangas).  Niemand pikte nog de ongebreidelde overheidsrepressie zo eigen aan de militaire dictatuur die pas in 1990 ten einde kwam.

De betogers dropen uiteindelijk af maar beloofden terug te komen.  De nationale beweging 'Não Vai Ter Copa'   ( 'Er komt geen Wereldbeker' ) was geboren.

 

brazil wkprotesten vlag

 [Protestactie op het strand van RIO, 2 dagen voor start van het WK]

 

De tweede golf


April 2014 komt er een nieuwe protestgolf op gang. Gevoed door het ongenoegen over de miljarden die de belastingsbetaler moet ophoesten voor de commerciële belangen van de FIFA.

Dit keer zijn het de traditionele pijlers van de civiele samenleving, de vakbonden en de volksbewegingen, die het voortouw nemen. Nu de ogen van de wereld op Brazilië zijn gericht zit de overheid extra verveeld met deze nieuwe golf van protesten.  De regering Dilma hoopte nog een pact af te sluiten om stakingen tijdens het WK  te vermijden maar deze verzoeningsstrategie mislukt.  Er gaat geen dag voorbij of er is wel één van de WK- gaststeden die het toneel is van heftige protesten.

Ook al zijn er minder manifestanten in deze 2de golf, toch hebben ze meer impact omdat ze  beter georganiseerd zijn en daardoor ganse delen van het land plat kunnen leggen.  Zo werd in mei het openbare busvervoer in de grootste steden lamgelegd.  900.000 mensen in Rio en 1 miljoen mensen in São Paulo  konden niet naar het werk. 

Nationale stakingen van de leerkrachten, bankbewakers, luchthavenpersoneel, bewakingsdiensten en vuilnismannen deden de protesten nog aanzwellen.  Scholen en universiteiten sloten de deuren en banken sloten de loketten uit voorzorg.  

Toen ook nog de politievakbonden het werk neerlegden stonden een aantal deelstaten aan de rand van de chaos: zowel de lokale politie, de federale politie als de militaire politie begon zijn posten te verlaten.

In de Noordoostelijke deelstaat Pernambuco leidde dit tot een zware destabilisatie van de openbare orde, waarbij op amper 2 dagen tijd 45 mensen werden vermoord tijdens plunderingen en gewapende overvallen. De regering zond daarop legertroepen om de orde te herstellen en kondigde een verbod op politiestakingen af. Nadien bleek dat gemaskerde agenten hadden deelgenomen aan plunderingen, vuurgevechten en bankovervallen, om de boel te destabiliseren. 

Toen ook de 'jonge betogers van 2013'  terug op het toneel verschenen, door elke donderdag massaal te protesteren in elk van de 12 gaststeden van de WK,  kwam het economisch functioneren van de grote stadscentra in het gedrang.

 


Kiyo voert campagne voor de straatkinderen in Brazilië. Naar aanleiding van het WK lanceerden ze de campagne  'Zet de kinderen niet buitenspel.Voor een kindvriendelijk WK Voetbal'. www.offside-kiyo.be

 

 

De nieuwe daklozen


In de jaren voorafgaand op het WK werden heel wat favelas (sloppenwijken) gesloopt om plaats te maken voor de nieuwe sportpaleizen. De regionale overheden verzuimden om te voorzien in alternatieve woningen en schuwde de inzet van leger, oproerpolitie en anti-terreur troepen niet.  Een massa nieuwe daklozen werden naar de straten, viaducten en braakliggende stadsterreinen verdreven. 

Deze armen hebben niets meer te verliezen. Het is dan ook niet verwonderlijk  dat de 'Nationale Beweging van Daklozen'  één van de meest actieve groepen is van de recente anti-WK betogingen.

Hun doorgaans spontane protestacties werden al gauw versterkt door invloedrijke rurale drukkingsgroepen: de Beweging van Landloze Boeren en de Indiaanse leiders.

Ze zijn allen het slachtoffer van dezelfde machtige groep privé-investeerders die ook actief zijn als grootgrondbezitters en als investeerders van de milieuvervuilende megaprojecten op het platteland, zoals de Belo Monte waterkrachtcentrale en diverse mijn- en houtbedrijven. 
  

fifa go home


Privatisering van Rio de Janeiro


De gevaarlijke vermenging van privé en overheidsbelangen stoot op steeds meer protest. In Rio de Janeiro bijvoorbeeld kreeg een  bouwconcern het monopolie op de bouw van voetbalstadium Maracaña, de renovatie van de noordelijke wijken van Rio, de wegenbouw en de nieuwe transportverbindingen voor bus- en metro.

Daarbovenop kreeg hetzelfde concern nog eens het alleenrecht op de ticketverkoop van het WK-stadium in handen. Een enorm deel van de megastad Rio De Janeiro werd op deze manier zowat 'geprivatiseerd'.

Een grote groep armen moest wijken voor de werken. Niemand van de 600.000 buitenlandse WK- toeristen zal vermoeden dat vlak naast de luchthaven een vluchtelingenkamp ligt.

800 gezinnen van de ontruimde favela van Manguinhos hadden zich op de braakliggende gronden van  de Braziliaanse  Telecom-reus OI gevestigd in tentjes en houten barakken. Eind april werden ze een tweede keer hardhandig door de politie verdreven. Vlak naast de internationale luchthaven worden 400 van hen, waaronder 100 kinderen, opgevangen door de katholieke kerkparochie Nossa Senhora de Loretto.

 

 

Actie grote schoonmaak


Ze vervoegen het leger daklozen die de bezoekers van het WK niet te zien zullen krijgen. De autoriteiten hebben ervoor gezorgd dat daklozen, straatkinderen, werklozen en straatventers uit het straatbeeld van de nette toeristenbuurten werden verwijderd.

In Rio de Janeiro werden op amper 2 jaar tijd verschillende favelas  rond het voetbalstadium Maracaña ontruimd en platgewalst: Manguinhas, Favela do Metrô , Mangueira en favela da Telerj.

Meer in de periferie van de stad moesten dan weer een reeks  uitgestrekte sloppenwijken verdwijnen voor de uitbreiding van petrochemische industrie.

En in de oude binnenstad tenslotte  werden duizenden armen verdreven, voor ambitieuze  kantoorgebouwen, een nieuwe plezierhaven  en het waterpark van het Olympische Comité.

Elk protest werd op bevel van de deelstaatregering Rio en zonder onderhandelingen door de veiligheidstroepen neergeslagen.  De dag erna gingen de graafmachines meteen aan het werk. 

Eén van de belangrijkste kritieken op de overheid is  dat er belastinggeld in privé-bedrijvenwordt gepompt, ten koste van de armsten.  Het inzetten van leger en politie bij de ontruimingen wordt namelijk betaald door de belastingsbijdragen van de gewone burger.

Volgens een monitoring in maart 2014 van het 'Nationale Comité van de Mega Evenementen', een door academische onderzoeken ondersteunde organisatie van de civiele samenleving, zijn tot op heden ruim 30.000 families verdreven voor de grote sportinfrastructuur werken.

 

brazil museum voetbal

 

Indiaans protest


In maart 2013 en januari 2014 werd een federaal erkend 'indiaanse terrein'  vlak naast het stadium, tijdens een pacifistische bezetting door 50 indiaanse leiders, met veel machtvertoon ontruimd.  Met inzet van de anti-terreureenheid van het Braziliaanse leger,  onder bedreiging van mitrailleurs en met zelfs tijdelijke ontvoeringen van inheemse babies om de moeders in de politiewagens te dwingen, werd duidelijk gemaakt dat men geen tegenspraak dulde. 

Het gemeentebestuur van Rio probeerde, samen met de machtige immobilia-sector van Rio, het antropologisch inheems museum te slopen voor de bouw van een shoppingcentrum en parkeerterreinen voor het Maracaña –stadium.

Het museum staat nog steeds overeind, als toegift van het stadsbestuur, maar de indiaanse  bewoners zijn vervangen door een regiment tot de tandentoe  gewapende stoottroepen van de politie die de veiligheid van de matchen in Rio moeten garanderen.

 

 

Het mysterie van de 4000 kinderen


Het stadsbestuur kondigde in 2010 een 'sociale schoonmaak'  aan in de welgestelde 'strandwijken' en in het zakencentrum van Rio.  Met 'Orde Schok'  werden de informele straatverkopers en straatarbeiders uit de rijke Zuidzone van Rio verdreven.  En het is juist in deze welgestelde strandwijken waar de WK toeristen zullen worden ontvangen. De armsten  zullen dus geen enkel graantje kunnen meepikken van het WK-toerisme.  

In mei 2011 werden ook de straatzwervers uit de toeristische buurten verdreven.
Bovendien verklaarde de burgemeester van Rio, Eduardo Pães, dat minderjarigen die 'verdacht worden van drugafhankelijkheid', van de straat moesten gehaald worden. 

Sinds midden 2011 zijn er, volgens cijfers van het  'Stadssecretariaat voor Sociaal Welzijn'  ongeveer  4.625  kinderen opgepakt. Vragen van de mensenrechtenorganisaties  en van parlementaire commissies over het lot van deze jongeren blijven onbeantwoord. Velen zijn wellicht in gesloten opvangcentra geplaatst, of erger nog, opgesloten in de jeugdgevangenis.

De zaak van de meer dan vierduizend 'opgepakte en  verdwenen' zwerfkinderen is ondertussen veroordeeld door het Braziliaanse nationale gerechtshof. Maar het stadsbestuur legt dit oordeel naast zich neer.  " Het straatbeeld van Rio, de stranden van Rio zullen niet langer ontsierd worden door criminelen en gedrogeerden" verklaarde de Stadssecretaris voor Sociaal Welzijn, verantwoordelijk voor de schoonmaakacties. 


brazil ophetstrand


Criminalisering van de armoede


Braziliaanse sociologen klagen de nultolerantie van het stadsbestuur aan en noemen het een gevaarlijke tendens tot "criminalisering van de armoede" .  Volgens de sociologe Nadya Morais, lid van het Comité van Slachtoffers van Gedwongen Volksverhuizingen is de verdrijving van armen uit de elitaire buurten van Rio het sluitstuk van een gentrificatie-plan: binnen de historisch ingebakken sociale apartheid van Rio, wordt de strandzone een afgeschermd paradijs voor de happy few,  terwijl de grote groep armen naar de periferie wordt verdreven. Dit voorstedelijk gebied blijft verstoken van enige openbare dienstverlening.  De bevolking is er grotendeels overgeleverd aan de parallelle macht van criminele organisaties.                                                                          

Opmerkelijk is dat zowat álle nieuwe infrastructuur wordt geconcentreerd in de reeds bevoordeelde rijke wijken. Dit ondanks de vroegere regeringsbeloften dat de arme buurten eveneens zouden gerenoveerd worden. Ook voor de Olympische Spelen in 2016 is geen enkel stadium, atletiekbaan of zwembaden gepland in de armere wijken.


Voetbal is oorlog


De grote sociale onrust, de kritiek van de FIFA zelf op de onafgewerkte WK-infrastructuur en op de chaotische organisatie van het WK en de stakingsgolven die grote delen van het land lam leggen, drijven de regering richting draconische veiligheidsmaatregelen.

Het 'Nationale Veiligheidsplan voor het  WK' werd half mei 2014 plots uitgebreid met massale inzet van het Braziliaanse leger.  Vooral in Rio waar de eindmatchen doorgaan en de meeste manifestaties verwacht worden, zal het leger worden ingezet.

Deze extra legertroepen, bovenop de 50.000 reeds ingezette locale veiligheidsdiensten brengt de teller op 70.000 gewapende manschappen voor één stad. Het WK krijgt daarmee steeds meer het karakter van een millitaire belegering.                                                                                                        

Voor velen is dit een teken van incompetentie en machteloosheid. Noch de vele 'anti-terrorisme' wetsvoorstellen van conservatieve politici, die eender welke betoger met een anti-WK spandoek wilden laten oppakken en opsluiten tijdens de WK-periode, noch de intimiderende legeraanwezigheid straalt  efficiëntie uit.

Volgens de civiele organisaties  kan dit buitensporige machtsvertoon juist extra protest veroorzaken.
Het Braziliaanse leger is bovendien totaal niet getraind in interventies bij burgerprotest. Het feit dat ze uitgerust zijn met scherp doet denken aan de staatsterreur tijdens de militaire dictatuur. 


brazilie favela pacificatie
[Een favela wordt 'gepacificeerd']


'Pacificatiepolitie'


Ook de plaatselijke politietroepen van Rio genieten weinig aanzien. Er gaat geen dag voorbij of de politie executeert mensen in de favelas.  Er zijn agenten die clandestiene para-militaire praktijken opzetten onder het voorwendsel drugbendes te bestrijden, of ze zijn betrokken bij  vergaande corruptieschema´s en aanhoudende gewapende conflicten waarbij al tientallen burgers het leven lieten.                                                                                                  

Ook de 5 jaar geleden opgerichte 'pacificatiepolitie' brengt geen soelaas:  de politieposten in de 35 'gepacificeerde' favelas die in een cirkel om de rijke buurten liggen, bleek de-facto eerder een militaire bezetting.

De criminele bendes werden uit deze wijken verdreven maar van de beloofde programma's voor sociale integratie en ontwikkeling van de favelabewoners kwam niets terecht. Vele 'pacificatie-corpsen' worden beschuldigd van afpersing, verkrachtingen, ontvoering en moord op bewoners die totaal geen banden hadden met de drugcartels.  In diverse van deze 'gepacificeerde' favelas woeden sinds januari 2014 volksopstanden tegen deze politieposten.

De conservatieve pers GLOBO schilderde dit af als aanvallen van de drugsmaffia maar mensenrechtenorganisaties kregen steeds meer bewijsmateriaal in handen van de bewoners die mishandelingen en executies door politieagenten filmden met hun GSM´s.

Slechts 35 van de 1020 favelas in Rio zijn 'gepacificeerd'.  Alle 35 situeren ze zich als een gordel rond het rijke gedeelte van Rio waar het WK en later de Olympische spelen hun vlag zullen planten.



Kan de regering Dilma het tij nog keren? 


De vraag is of, nadat straks de laatste goal is gemaakt en het voetbalcircus zijn tenten heeft opgebroken, de brutale repressie niet als een boemerang in het gezicht van de regering terug zal komen.   

In oktober van dit jaar zijn er nationale en deelstaatverkiezingen en moet er ook een nieuwe president worden verkozen.  Politieke analysten denken dat de regeringspartijen en presidente Dilma Roussef de rekening gepresenteerd zullen krijgen, zeker als de  Braziliaanse ploeg het tijdens de WK niet goed zou doen.
                                                        
Kan de regering Dilma het tij nog keren? De sociale verbeteringen die Dilma Roussef sinds 2010 verwezenlijkte, zijn niet te onderschatten. Ze richtte ook een Waarheidscomissie op die de misdaden van het vroegere militaire regime onderzoekt. Maar ze mist het charisma van haar voorganger Lula en ze draagt bovendien de last van een zware economische recessie.  Toch kan Dilma nog steeds rekenen op een solide progressieve achterban, als we de Braziliaanse peilingen naar kiesintenties ernstig kunnen nemen.  De vraag is ook of de miljoenen plattelandsbewoners in het kieshokje niet zullen vergeten dat zij het, sinds  Arbeiderspartij PT 11 jaar geleden aan de macht kwam,  beter hebben als gevolg van de sociale programma´s voor inkomensherverdeling.

De Braziliaanse bevolking heeft de democratie in zijn hart gesloten. De manifestanten zijn geen vragende partij maar een eisende partij:  "Nee aan de FIFA, já aan sociale ontwikkeling in eigen land", is de slogan van het 'Nationale stakingscomité'.             

Of het land helemaal de weg inslaat van het grote geld of verder kiest voor inkomensverdeling en sociale bemiddelingspolitiek, zal moeten blijken. De bal in het kamp van de protestvoerders. En deze beloven van zich te laten horen...

"De democratie is naar de straten afgedaald" zegt het Nationale betogerscomité. Daar zal de échte strijd de komende maand uitgevochten worden, niet op het voetbalveld.
            

Auteur: Jan Daniëls werkt in Brazilië voor KIYO, ngo voor kinderrechten.
www.kiyo-ngo.be


Meer info:


Deel dit artikel